VOYAJO A KRETA

Dum la lundio 23ma di septembro 2002, me arrivis a la Franca aerportuo di Roissy cirkum Paris. Ibe me trovis rapidamente mea voyajo-kompani, qui esis preske omna, membri di mea laboreyo-administrerio, nam ica voyajo organizesis po chipa preco da mea samprofesionani. Ni vartis dum longa tempo nia aviacilo, qua kelke tardesis (quale ofte por avioni). Pos desfacila departo, ni ne havis tranquila aviacado nam en la proximeso di Macedonia ni subisis « aerala petulaji » tre forta, ma fine ni atingis la aerportuo di arivo en Iraklio, chefurbo di Kreta, lor la vespero kande ja nokteskis. Pose ni eniris interurba autobuso, olqua duktis ni a nia hotelo « Alexandros » jacanta en l’urbeto Georgopolis, ube ni arivis ye 23 kloki. Quankam ni arivis tarde, ni povis repastar e ni vizitis kelke la cirkumajo dil hotelo ante irar a lito. Me sucesis telefonar a mea familiani e pagar mea kurtatempe durinta advoko telefonal po moneto-peco di 50 cent(imi) en nia nova pekunio komuna.

Dum la sequanta dio, 24ma di septembro – Me enskribigis me dal vakanco-klubo, qua jeras la hotelo, por exkursi per interurba autobusi dum la semano di mea sejorno. La unesma exkurso komencis lor la posdimezo di ca dio ipsa. Nia autobuso duktis ni al urbo Khania (pronuncez la –kh quale la Hispana jota o la Germana ach-laut). Ante atingar Khania, ni vizitis monakerio ortodoxista, qua tamen ne esis en pura ortodoxista stilo, nam la Veneziani okupis l’insulo Kreta dum quar yarcenti (del XIIIma yarcento til fino dil XVIIma yarcento) e li influis forte la lokala arkitekturo ed arto. La pregeyo ipsa dil monakerio esis tre bela e pure Greka-ortodoxista, nam esis belega ikoni e splendida  ‘ikonostasio’ (loko ornita per ikoni, dop qua la sacerdoto izolesas por la kulto). Nia guidistino, nomata Ariadne quale la heroino Kretana di la legendo pri la Minotauro, explikis a ni abundante per tro multa detali (quale pos elu nia omna guidisti) la historio e la apartaji di ca monakerio e dil ortodoxista religio, talmente ke me memoras nur poke la explikaji. Plu tarde ni vizitis, nefore, loko superpendanta la maro e qua aspektis quale tranquila gardeno, ube enterigesis la granda Greka viro politikal Eleftherios Venizelos (1864-1936) naskinta en Khania e qua pleis importanta rolo en la politiko Greka dum la komenco dil XXma yarcento. Pose l’autobuso arivis en Khania e la guidistino vidigis da ni marveloza e charmiva stradeti di qui la domi konstruktesis precipue dum la Veneziana epoko. Fine ni havis libera tempo por vizitar la merkato-halo qua havis etoso tipalmente mediteraneal  ed ube multa vari lokal : legumi, frukti, kuki, saponi e maxim diversa mestieraji, kelkafoye tre bunta e spicizita e qui ne esas trovebla en West- o Mez-Europa, expozesis. Fininte la vizito che la halo ante itere sidar en la turismala vehilo por retrovenar al hotelo, me vizitis ortodoxista kirko ube la popo celebris deala servo. On kantis tradicionala kantiki sen irga akompano da muzikilo. La kirko ipsa ne tre dessimilesis Romana-katolika kirki ecepte la prezenteso dil ikonostasio. En la hotelo, me havis l’okaziono gustar lokala frukti, precipue oranji e vitberi, qui esis delicoza e tre saporoza, extreme dominacante per lia qualeso le sama, quin ni gustas en nia nordala landi.

Dum merkurdio 25ma di septembro – Me exkursis tra Kretana vilaji. Nia guidisto, viro cafoye, savigis ni en l’autobuso ke esas mult olivieri en Kreta. Omna rurala posedanti havas olivieri qui esas la richeso dil insulo, nam l’olivi di Kreta e lia oleo esas le maxim bona en la mondo. En l’unesma vilajo ube ni haltis, il vizitigis da ni tre mikra ortodoxista kirko rural (semblas ke oli esas same mikra en omna vilaji, probable ye l’imito dil anciena pagana templi Greka). Ni vidis itere belisima (belega) ikoni ed ikonostasio. Pose ni trairis altra vilajo nomita Argiopolis (ico signifikas Arjenturbo), olqua havas multa restaji del Veneziana epoko. Olim, dum l’Antiqua Epoko, l’urbeto nomesis Lappa ed en 1930, cirkume, on trovis ibe restaji di Termi evanta de la Romana periodo. Nia Greka akompananto parolis anke a ni pri la historio di Kreta, pri lua tre alta civilizuro en tempi prehistorial. Segun il, e multa kulturoza Greki, la erupto di la volkano dil insulo Santorini (ye 1500 a.K. cirkume) produktis terorigiva bruiso qua audesis til Egiptia e destruktis la Kretana civilizuro per kataklismo, tale naskigante la mito pri Atlantida.

Promenante en la vilajo, plu tarde, me vidis unesmafoye dum mea vivo, popo enstrade. Il havis longa hararo, esis tote nigre vestizita ed esis ankore tre yuna ed aspektanta bele.

Lor la dimezo-repasto ni manjis en restorerio vilajal. Tre rustika, ma tamen sat komfortoza. La nutrivi esis saporoza e reprezentis bone la lokala koquarto rural. Dum la posdimezo, la guidisto vizitigis da ni famoza domo di anciena familio richa qua rezistis heroale kontre la Turki dum la Turka okupado di Kretia (1669-1898). Ica habiteyo transformesis a muzeo ed on montris a ni la utensili e la kostumi dil omnadia vivo. Regretinde, pro la mikreso dil domo e la tro grandanombra asistanti, esis tro varma en ol e ni sudorifis per granda guti.

Jovdie, ye la 26ma di septembro – Nulo previdesis por me e me repozis en la hotelo. Me promenis tamen en l’urbeto e kompris jurnali, inter li la interesiva Germanlingua jurnalo di Grekia « Die Athener Zeitung » (La jurnalo di Athina) qua savigas tre valoroza informi, omnadomene, pri Grekia.

Venerdie, ye la 27ma di septembro – Me exkursis a la arkeologiala ruini dil palaco di Knosos. Lo esis tre bela jorno kun tre bela blua cielo sunoza, ma sen tro forta varmeso. La tre bone organizita vizito di la agri kun ruini arkeologial esis tre interesanta. Esis anke turista grupi di multa nacioni Europan ed on audis precipue la soni dil Italiana, Germana, Nederlandana ed Angla lingui, e mem, me kredas, di la Polona. Nia guidistino esis muliero kun nigra hari, qua aspektis quale sud-Europanino tipala. En sud-Francia esas anke personi qui aspektas tale e me ne esis eklandigita. El parolis ecelante la Franca e raportis a ni tre seriozamente e tre komplete pri la arkeologiala exkavi facita dal arkeologiisto Angla, sir Arthur John Evans (1851-1941) e lua trovaji. La insulo, anke el dicis a ni, konocis altisima nivelo civilizal lor la bronzo-epoko (ye 2000 a.K., cirkume) e plu tarde dum la palaco-periodo til 1500-1350 ante nia ero. Por la richa Kretani existis ja individuala balno-kuvi ed ico existos itere erste dum la 18ma yarcento en Europa. La stradi esis neta kun bona sistemo di kanalizuro. La populo di Kreta esis extreme religiema ed esis nek Indo-Europana nek Semida. Til nun, onu ne savas lua origino.

Ye dimezo l’interurba autobuso duktis ni ad Iraklio, chefurbo di Kreta, relative moderna e prosperoza urbo. Me dejunis en restorerio kun samlandani di sudwest-Francia, regiono quan me konocas sat bone. Li aludis pri la multa Europani qui kompras rezideyi, liaregione, precipue Angli, e qui prizas vivar en ica loki. La Angli qui habitas en la regiono Perigordia (sudwest-Franca provinco, dum la Mezepoko ol esis posedajo dil reji di Anglia) dicas ke ol tre similesas sud-Anglia ma kun plu sunoza klimato. Pos la repasto, ni vizitis la belega muzeo di Iraklio qua kontenas la trovaji esante la rezultajo dil exkavi en Knosos. On povis vidar ibe splendida objekti :  juveli, siglili, desegnuri piktala, sarkofagi edc… Por singla, nia guidistino havis expliko e lo esis tro multe por me.  Me nur memoras, ke, ultre lia brilanta nivelo civilizala, la anciena Kretani pensis esar nur parto dil naturo e ne opinionis esar supera a la animali od esar exter li. Erste la Greki dil klasika konocata epoko (8ma yarcento a.K., e pose) komencis opinionar tale e plasizis la homo super la cetera kreuri.

Pos katastrofatra tertremi ed invadi (od infiltrado) da kontinentala Greki, la Kretana civilizuro lente dekadeskis. La invadi dal Doriani dum la 12ma-11ma yarcenti a.K. kontributis retroirigar la insulo a mizeroza desevolucioninta stando. En la klasika epoko Greka la insulo esis dope lasita e lua kulturo esis tre provincala. La situeso pluboneskis lor la Romana periodo, e plu tarde, lor la lasta yarcenti dil Veneziana okupado (16ma-17ma yarcenti p.K.). Kreta havis itere granda florifado kultural (arto, arkitekturo, literaturo) e prospero. La famoza piktisto El Greco laborinta en Hispania, venis de Kreta tatempe. Nun, ca insulo, segun semblo, konocas itere ora epoko e kulturala florifado, e plura mondfamoza autori Greka, inter li Nikos Kazantzakis (1883-1957), same kam muzikisti, esas Kretani. Pos la vizito dil muzeo, ni havis libera tempo dum un horo e me profitis ico por vizitar la charmiva stradeti dil urbo, qui posedas to quon me konsideras kom Greka e mediteraneal atmosfero. Ica atmosfero tre pensigis me a mea yunevo en sud-Francia. Ol kompozesas per indolenteso, vivo-plezuro cirkondata per kelka misterio e ligiteso dil prezenta tempo a pasinta epoki evanta plura yarmili, tale transmisante, ulagrade, sentimento di permananta yuneso. E di intimeso favoroza a diskreta amori.  

Retroveninte proxim la muzeo ube ni devis vartar nia omnibuso, me vidis la afishi di cinemo. La titulo dil nun spektigata filmo esis : « Femme fatale » en la Franca. Ica titulo tre amuzis me, nam « femme fatale » signifikas : « belisima muliero qua atraktas la viri a tragediatra fato ». Do, quankam tre skarsa esas la ordinara Greki qui savas la Franca, onu ne hezitis uzar mea linguo matral por expresar tala koncepto. La stradi e chosei esas neta. Evidente Kreta esas sat prosperoza regiono. Mem se la lando ne esas richa, semblas ke la reputeso di povra lando quan havis Grekia, nelongatempe ante nun, esas nun nur memorajo.

Saturdie, ye la 28ma di septembro – Me levesis tre frue por irar a la insulo Santorini. La vetreo esis tre sunoza, matine, e la maro trek alma, tamen esis desagreabla fakto ke la iro per navo duris dum kin hori, same kam la retroveno. En la navo esis poka de mea samlandani, ma multa Germani. Fortunoze, me savas fluante ita linguo e konseque me povis parolar kun altra pasajeri. Evidentamente, kande on voyajas en stranjera landi, lo esas bona esar min o plu poligloto. Arivinta ye dimezo, interurba autobuso vartis ni ed acensigis ni vers vilaji montaral. La guidistino qua parolis alternante Germane e France montris a ni marala loko cirkondata dal insulal montaro. Ica loko nomizesas « kaldiera » segun Hispana vorto qua signifikas : kaldrono. Sub la maro esas la volcano qua tempope produktas tertremi. Esis en ica loko ke eventis la kataklismo, en 1500 a.K., qua subversis la lore existanta mondo. Fine ni arivis a pleziva vilajeto ube ni povis rapide repastar. Pos departo ed iterata veho autobusal, ni atingis la belega vilajo Ia qua salias, per altra montaral disto, super la maro. La domi esis, quale ofte en Grekia, farbizita per blanka koloro e la arkitekturala stilo di ca domi esis tre originala. Nia guidistino asertis ke la famoza arkitekto dil XXma yarcento, Le Corbusier, lojis hike dum kelka tempo ed il kaptis idei surloke por lua arkitektural projeti. Ni darfis promenar dum mi-horo tra la charmanta e tre komercanta vilajo. La guidistino plendis ke prospero venis tro rapidamente en ica insuli e ke la homi ne dominacas ol. Lor la retroveno, nia profesionala akompananto, naracis a ni la nekalma historio dil insulo per devasti da pirati e pri la lojanti qui mustis fugar tre fore de la maro por salvesar. Nunepoke, on kultivas ibe viteyi, frukti e legumi e, tote aparte, ula « tomati-cerizi » qui esas tre saporoza. Ni parfinis decensar de la monto per ‘teleferiko’ (ulaspeca vehilo-acensilo uzata por plu facile acensar e decensar en montala loki). Ma regretinde komencis pluvar abundante e ni riatingis la navo por retroveno sub pluvego.

Sundie, ye la 29ma di septembro – To esis nia lasta dio di sejorno e ne previdesis exkurso. Amiki Franca invitis me venar kun li a vicina vilajo an bordo di lago. Ni vehis adibe per « treneto » por turisti. La vetero esis tre agreabla e sunoza lore. Ni promenadis babilante cirkum la lago e pose ni iris dejunar a mikra restorerio rural proxim la lago. La repasto esis saporoza, abundanta e chipa, ni pagis aproxime 10,50 euri. En Paris po simila repasto ni pagabus adminime 17 o 18 euri. Per la euro ni havas l’avantajo povar bone komparar la preci e ne plus havar kambio-problemi. Pos la dejuno, ni promenis ed iris ad agreabla drinkeyo sur kolineto nefore de la lago. Regretindamente, la pluvo arivis e ni mustis retrovenar a nia hotelo per la « treneto » sub vera diluvio falanta del cielo.

Ni retrovenis a nia lando peravione, dum la sequinta dio 30ma di septembro e ni arivis sub koldeta suno autunal. Grekia esas belisima ed interesiva lando, e Kreta esas tre atraktiva insulo. Se la cirkonstanci posibligos lo, me volunte vizitos itere ita lando.

 

 

(Artiklo da JEAN MARTIGNON publikigita en LETRO INTERNACIONA n°5/2002)