Category Archives: Poemas e pensatas

Litteratura original in Interlingua

1980

 Quando veniva 

le anno 1980

le gente pensava:

“wow, como ha avantiate

le tempore,

in solmente 20 annos

il habera le anno 2000

Tunc viages spatial 

sera un cosa quotidian,

nos habera stationes spatial

e colonias al Luna e Marte”

Ma quando gente

hodie pensa retro

al anno 1980 

illes dice:

“wow, isto esseva 

tante annos retro,

ante internet,

ante telephonos intelligente

e le horologio digital

esseva le plus avantiate

pecia electronic

que on possedeva

Tempore decimal

Chronica publicate in Panorama in interlingua, no.2, 2020

Durante le Revolution Francese, le systema metric esseva lanceate. Illo es basate al systema decimal. Pesos e distantias debeva esser standardisate. Contar usante decenas es plus facile que usante per exemplo dozenas. Assi un metro deveni 100 centimetros e 1000 millimetros. Isto pote esser comparate con le yard, que es dividite in tres pedes, que es dividite in 12 uncias.

Un reforma, que esseva introducite in Francia in 1793, ma le qual nunquam habeva successo e esseva abandonate post alcun annos, es le tempore decimal. 

Quando pesos e distantias esseva convertite al systema metric, on voleva facer lo mesmo con le tempore. Nostre tempore standard, con 12 horas in le nocte e 12 in le die, con cata hora dividite in 60 minutas con 60 secundas, ya es un hereditage del systema numeral sexagesimal del sumeres. 

Le horologio decimal divide le die e nocte in dece horas, con cento minutas in cata hora, con cento secundas in cata minuta.

Un avantage con le tempore decimal es que il es plus facile a contar quante tempore differente cosas tarda. Isto facilita le planification. Il es facile calcular que un excursion que tarda 200 minutas decimal, tarda duo horas decimal, alora duo decimos del die e del nocte.

Tempore decimal poterea facilitar le calculation de salarios, observationes astronomic, competitiones e multe altere cosas. On mesmo facilemente pote vider quante percentos del die ha passate: a quatro horas e septanta minutas, isto face 47 percentos. 

Al altere latere, le systema sexagesimal ha altere avantages. 60 es equalmente divisibile con multe numeros. Isto facilita le calculo mental, proque on evita numeros decimal: le medietate deveni 30, un quarto deveni 15 e un quinto deveni 12. Isto anque conveni con le systema gradual, ubi un circulo ha 360 grados. (6×60=360). Anque illo ha radices sumerian.

Il ha multe causas del successo non occurrente del tempore decimal. Io solmente pote mentionar alcun de illos hic:

-Le idea esseva connecte al Revolution Francese. Ma quando le Prime Republica esseva abolite e Napoleon accedeva al poter, le regime que advocava le cambio temporal dispareva.

-Insimul con le tempore decimal, on voleva introducer un nove calendario, ubi le menses habeva nove nomines, e le septimanas habeva dece dies in vice de septe. On voleva dischristianisar le calendario e assi removeva le dies del sanctos. Isto non deveniva un successo con un populo que ancora in grande parte credeva in le Deo christian.  

-Horologios ancora esseva costose tunc, e cambiar tote le horologios dunque serea un grande costo.

-Le tempore decimal non significa un sufficientemente grande melioration, assi que homines haberea le motivation de cambiar a illo. Le avantages es principalmente mathematic, e non causa ulle notabile differentia in le vita quotidian. 

-On non debe subestimar le fortia del habitude. Dece horas in vice de 24 causa confusion, quando on debe apprender le horologio de novo: subito le numeros prende nove significationes. Al quinte hora il es mediedie, e poner se in lecto jam 9:30 sembla esser troppo tosto. Ma isto probabilemente es necessari, considerante que on solmente ha tres horas de dormir. 

Raga Darbari

Le viro con le gladio

veni furtivemente

pro prender

su ardorosemente expectate

vengiantia

Sed qual es le voce

que echoa in le palatio

e plena su passages e salas

con melle etheric?

Qual es le canto

que porta delecto

e ad homines, e ad deos,

que funde cordes

e los transforma

a sacre incenso

que ascende in alto,

verso le domo supreme,

illuminate del luce

del luna e del stellas?

Qual es le melodia

que del plus profunde

puteo de dolo

eleva le anima,

lo vesti in habitos de seta

e pone a illo un corona auree,

lo prende verso le firmamento

e lo monstra le splendor

del dece milles regnos cosmic?

Qui crea le musica

que face le mano del assassino hesitar,

perder su gladio

e sparniar le vita del maestro?

Isto es un del novem

joieles del imperator,

le maestro Tansen

qui canta Raga Darbari

Iste musica dona spero,

nam illo es plus potente que le gladio,

plus potente que cannones,

plus potente que grande bombas

Que iste musica sanara

le tormentate,

sanguinante mundo

e lo facera rememorar se

le ancian benediction que flue

del Fundamento Del Existentia

Si tu vole viagiar per draisine

Si tu vole viagiar per draisine,

evita le tempore vespertin,

adora le insolate vista,

como cata estive bicyclista

Si tu vole viagiar per draisine,

evita le ferrovias alpin

assi que tu al via ascendente

non te exhauri completemente

Si tu vole viagiar per draisine,

prende con te un nectarin’,

pan con melle, un extra pedal

e un bottilia de aqua mineral 

Rimas mensual

Veni januario, 

tu recipe le salario, 

e pois in februario, 

compra un cantario 

Durante Marte 

tu crea belle arte, 

ma le prime de april 

deveni infantil 

Primavera arriva in maio 

e tu ascolta le canto del gaio 

Le estive mense de junio 

es suave como un sonio 

Le calor culmina in julio 

e tu prende le sol al scolio 

Le vacantias in augusto 

es toto in tu gusto 

Tu labor in septembre: 

importar vino umbre 

Durante tote octobre 

tu proba un dieta salubre  

In novembre comencia 

le grande conferentia 

In decembre, le mense final 

tu celebra un bon natal 

Le septimana del hypochondriaco

Le prime die, lunedi,

ille suffre de rhinalgi’

Ma le die sequente, martedi

ille ha multo sever allergi’

E quando veni mercuridi,

le morbo es hemopathi’

Le problema durante jovedi

es le aggravante leucemi’

Diffuse es venerdi

al causa del myopi’

In sabbato le maladia

es dysorexia

Finalmente in dominica

un ambulantia le prende al clinica

Le basio eterne

 

Eternemente io vole esser 

in te inamorate

Quando io te basia

io incontra le sempiterne

beatitude del nunc

Io vide tu interne beltate

e me perde in tu molle anima

Sempre nos sera insimul

Nihil nos facera separar

Quando io mira tu oculos

mi corde se transforma a un papilion

que vole volettar via

e seder se in tu capillos fragrante

Quando io te basia

io claude mi oculos

e te vide melior

que quando io te mira

Amor, delecto e joia 

scintilla inter nostre labios

Nostre prime basio

probava a me le existentia del magia

Io me plenmente eveliava

post un vita in lethargia 

Ubi tu esseva tote mi vita?

Sol nos camminava

trans un mundo sombre

e le sorte nos teneva in separation,

usque al die quando nostre vias

finalmente convergeva 

Eternemente io vole esser

in te inamorate

e basiar te sin fin

Io vole sentir tu calor,

caressar tu labios con le mie,

lassar mi lingua incontrar le tue,

tener te in mi bracios

e ascoltar tu respiration

Prende mi mano

que io extende a te

Vade con me ad le poner del sol,

hodie, le ultime die del estate

Lassa me contar re mi sentimentos

Lassa me transformar

amor ad parolas

Ora le sol se approxima al horizonte

Si nos hasta contra illo,

nos pote attinger su luce benevole

e circumferite de radios ardente

perder nos in le eterne basio

Lamento autumnal

 Autumno al fin veniva
e lento estate moriva 
Natura jam voleva reposar
Verde deveniva rubie e jalne,
aves sequeva calor fugiente
a meridional terras distante
Vento e pluvia pulsava via 
le ultime aere estive
Vesperes se abbreviava
Nocte reprendeva
nostre pais boreal
Autumno anque entrava nostre domo
e furtivemente penetrava tu corde
Tu sentimentos se frigidava
e tu oculos tosto deveniva 
como glacieros groenlandese
Luce amorose e fabulose
deveniva desperate obscuritate 
Ha tu jam oblidate le primavera,
iste primavera ante plure annos
quando tu entrava mi vita
e lo plenava con canto de aves,
fragrantia de justo florante flores,
joia naive del festas vernal,
sublime melodias ornamentate del saz
Pro te iste primavera 
nunquam existeva,
eliminate illo es de tu anima
Ha tu anque oblidate le magic estate
quando nostre amor floresceva?
Nostre basios esseva
como le sol de Bodrum
Nostre spiritos girava
como derviches extatic
e se fundeva insimul
in mystic euphoria
Io te prendeva al plagia
pro conjunctemente 
oceano incontrar
Calor solar e frigor aquatic
balanciava ardente sentimentos
e illuminava nostre mentes
Le mar nos contava
que lo perfecte es lo eterne
Io pensava que illo narrava de nos
ma isto esseva un mer illusion
e sempre illusiones sembla ver
quando illes exerce influentia
Hic io sta e specta
vento e pluvia del frigide nord
Perdite es calor del Levante,
absente, suave cantos del saz,
mute, molle melodias choral
Nunquam plus io sentira
tu cute, tu calor,
io es frigide e treme in despero
Mi anima es moribunde,
illo passa per paludes solitari,
claude su oculos etheric
e suspira al dissolution 
Sed tunc Spero veni,
amico oblidate,
e susurrante dice a me:
“Tu nunquam morira,
ni io lo facera
Post autumno, hiberno,
veni nove primavera
Lo que cubava in torpor,
finalmente renascera
Presso te, cata die
io camminara
Jammais io te lassara,
tu mano io tenera, 
e tote le via te ducera
al nove primavera,
e tunc tu va trovar
un inexpectate, nove amor,
vel ver, vel illusori,
isto io non pote predicer,
ma comocunque cosas sera
isto io certo sape:
Non ancora on ha scribite
le final capitulo de tu vita”

Le sono mordente

Chronica publicate in Panorama in interlingua, no.1, 2020. Photographia per Marcus Scriptor


In nostre dies quasi cata persona ha un smartphone, un telephono intelligente, in su tasca o sacco de mano. Multe personas deveni dependente de iste apparato meraviliose proque illo, in un instante, pote dar nos tote le informationes del internet, facilitar contactos con amicos in tote le mundo, offerer multissime jocos, le possibilitate de prender belle photos, e multe altere cosas.

Multes sape que “smart” significa intelligente in anglese. Ma il anque ha un altere, plus archaic, signification de iste parola: dolor. Iste vetere parola germanic es cognate con le german “Schmerz” e le scandinave “smerte”. Le dictionario del lingua svedese del Academia Svedese scribe que le parola probabilemente es cognate con le parola latin “mordere” (in Interlingua: “morder”) e anque con le grec “σμερδνός” (smerdnós) con le signification “horribile”.

Phone veni del parola grec “φωνή” (phōnē). Un fascinante detalio es le similaritate del radice “-phono”, como in telephono, con le parola “sono”, particularmente considerante que le parolas ha le mesme signification. Ma il non es certe que le parolas ha le mesme radice. Secundo Wiktionary le parola grec veni del verbo “φημί” (phēmí) que significa “parlar”, cognate con le latin “for”, que in le forma declinate “fans” existe in le parola “infante”, litteralmente “non parlante”.Sono veni del reconstruite radice indo-europee “*swenh₂-” con le signification “sonar”. Quando on parla, on sona. Le parolas pote esser cognate, ma forsan il es difficile probar isto.

Ma retornante a “smart”: como le horribile, mordente dolor deveniva intelligentia? Forsan personas que senti dolor disveloppa extraordinari intelligentia, pro poter trovar solutiones a lor stato disagradabile? A vices parolas face viages illogic al autostrata del historia del etymologia.

Le microundas del smartphone, le “dolorose sono”, alora morde le cerebro e lo caleface. Le schermo inunda le cerebro con information. Cata momento libere debe esser plenate con contactos social, intertenimento o notitias. A un latere isto pote esser stressante, forsan horribile, ma forsan il ha un effecto positive, que nos face plus intelligente, accelerante nostre pensar e capacitate cognitive. Il es difficile a saper lo nunc, solmente le tempore nos monstrara le effectos de longe termino.

Sovente, quando veni nove technologia, gente primo non vole usar lo. Illes pensa que illes non lo besonia. Postea, illes deveni fascinate e capturate de illo e lo usa troppo. Le tertie stadio es quando veni balancia: le technologia deveni assimilate in le vita quotidian e un parte natural de illo. Le quarte stadio es quando le technologia deveni obsolete. 

Le disveloppamento technologic vade verso de plus in plus grande integration con le vestimentos o mesmo con le corpore human. Alora, vinti o trenta annos de nunc iste apparato “mordente sono” sera obsolete e cata un in vice habera “smarte briller” (“berillos intelligente” in danese) o “smart heads”: computatores implantate in nostre cerebros. In Interlingua nos potera appellar isto simplemente: “capite dolente”.  

Incontro o conferentia?

 

Löftadalens folkhögskola – loco popular del Incontros Nordic de Interlingua. 

Qual es le differentia 

inter incontro e conferentia? 

Le incontros es in annos par 

e le conferentias – in impar 

Le incontros es nordic, local 

ma le conferentias – international  

Ultra isto non es un grande differentia 

inter un incontro e un conferentia 

In ambe casos il ha discursos, 

plus o minus avantiate cursos, 

excitante excursiones, 

interessante discussiones, 

presentationes de nove dictionarios, 

belle harmonias del illustre cantario

Rapido passa dies placente 

Le Interlinguistas es multo contente 

Al fin veni le ultime die 

Adeo io dice al amicos mie 

E quando le ultime caffe  

ha essite bibite, 

le incontro o conferentia 

vermente es finite 

Le rivo de lacrimas

Mi lacrimas cade

in un rivo forestal

A ubi flue le rivo?

Al village,

a un obscur, frigide puteo?

Al laco acidificate,

ubi pisces non plus vive?

Al cemeterio,

pro aquar le mortos?

Mi lacrimas cade

in un parve rivo

Io non los pote arrestar,

illos veni in abundantia

Io me jace in le herba

e attende le consolator:

le somno,

mi amico que me prende via,

prende via de mi dolor

Io sonia

del rivo de lacrimas,

que flue in basso

al longe del monte,

et es battite de petras acute,

grattate per arbustos spinate,

jectate in basso per cascadas,

flagellate per ventos,

per le sol quasi vaporisate,

pro al fin effluer al mar,

dissolver se in su frigor pacific,

e durante le resto del infinitate

del undas molle esser cunate

Le mar de solitude

Si on solmente da amor

e nunquam lo recipe in retorno,

an on ancora debe continuar dar amor

usque que illo se exhauri,

e le corde se extingue,

o debe on clauder se como un concha

e vogar via al fundos

del mar de solitude?

Le cadita

Io senti lucto pro nostre infantes

que va inherer

un mundo deteriorate

Mal nos pilotava le nave,

colpava plure scolios,

le nave prende aqua,

forsan illo naufragara

Ora qui prendera le timon?

Longemente nos tormentava matre natura

e ora illa es preste a vengiar se

super nostre infantes

A ubi illes escappara?

Ubi illes trovara protection?

Nostre traino derailava

e craccante cade del monte

al valle del lacrimas

Le catastrophe non plus

pote esser evitate

In le fundo io vide

un terra ardente e sic,

tormentate de conflagrationes

e apud isto un mar irate

que vole devorar le mundo

pro celar suffrimento e morte

ante oculos celeste

Ma nulle deo existe

que pote pardonar nos

Nulle deo existe

que pote salvar nos

Abandonate nos sta

e specta le cadita imminente

o mira in schermos

pro escappar un cognition

troppo pungente

Io senti lucto pro nostre infantes

que va inherer

un mundo deteriorate

Dansa multicolor (Rap in Interlingua)

 

In iste dulce momento

nasce le movimento

Le dansa es plen de calor

Le dansa es multicolor

Tu es un pecia de arte

Io sempre va amar te

Move tu bracios e gambas

Balla tu tangos e sambas

Poco a poco le realitate

assi es modificate

Le grande transformation

inunda nostre nation

Quasi abstracte figuras

ascolta le gran’ overtura

del opera del dulce vita

que stimula et excita

Tu deveni un belle ave

Le movimentos es tanto suave

Tu e io vola in celo

Le nubes blau simila velos

Movimentos e color

dansa le ballo del amor

Le lente movimentos face qui?

-Il es io, practicante tai chi

Scala de luce

                          

Io ascende un scala de luce

e me senti sempre plus leve

quando le celo se approxima

Le preoccupationes terrestre se retira

Le gloria eterne divin attende

Verde lampas indica le via

Le sol sentiero a sequer es in alto

Le gravitation se reverte

e me jecta verso le firmamento

Le viage in alto

es un viage sin fin

nam le celo ha nulle limites

Le carceration es un illusion

Le sol realitate es libertate

Le anima nunquam es toccate

del pesante catenas carnal

Le amor es un mar

ubi toto mollemente flue,

ubi toto es imbraciate

de alco real

ma totevia invisibile

in nostre irrealitate

Le feritate spiritual

es le feritate universal

Le plus grande victoria

es le victoria de omnes

Le anima se reflecte in le cosmo

Su pensatas e sentimentos

es stellas e nebulosas

Galaxias ride e plora

ma le grande vacuitate inter los

sempre es seren

Interlingua es le Linux del linguas


Chronica publicate in Panorama in interlingua, no.6, 2019

Linux es un gratis systema operative, que existe in multe differente versiones, dependente del besonios e hardware del usatores, le qual on pote usar in su computator in vice de Windows o macOS. Illo facilemente pote esser installate usante un DVD o USB. 

Illo es rapide e effective, gratias al facto que illo usa un minimo de ressources pro obtener le optime resultato. Illo non initia automaticamente programmas innecessari e dunque non require tante ressources del systema. Pro iste ration on pote usar lo mesmo in vetere computatores, le quales es troppo lente pro le ultime version de Windows.   

Io scribe iste texto a un laptop que ha 13 annos, con le multo frugal systema de Linux Lubuntu. Assi le machina es tanto rapide como un nove computator, e io pote usar lo pro toto lo que io besonia: scriber textos, laborar con mi blog, spectar YouTube e films, crear musica e rediger imagines. Il ha decenas de milles programmas gratuite pro Linux, assi le possibilitates es illimitate.

E hic es le parabola con Interlingua:

Interlingua ha un plus simple grammatica in comparation con le majoritate del linguas national, assi como Linux ha un effective structura, software e modo de functionar.

On pote apprender Interlingua rapidemente, assi como le installation de Linux es celere e simplice.

Interlingua pote esser apprendite per adultos e vetere personas, que non ha le tempore o ressources de essayar maestrar linguas national, assi como Linux pote functionar ben mesmo in vetere computatores.

Interlingua ha un ric e complete vocabulario (excepte slang), assi como Linux ha un ric repositorio de programmas que pote exequer le majoritate del cargas computatorial (excepte certe programmas que solo es adaptate pro Windows e macOS).   

E le plus importante cosa: Linux existe in Interlingua. Plure personas labora con le traduction de manuales e menus del systema. Un exemplo es Carmelo Serraino, qui traduce le systema Linux Mint. Martijn Dekker ha disveloppate un glossario con relevante terminos computatorial, le qual es un importante utensile in iste labor, e anque importante in general in le actualisation de Interlingua quando al terminologia electronic, que hodie se disveloppa rapidemente.

Linux e Interlingua es un combination excellente, que accentua simplicitate, elegantia e facilitate de usar. Isto es duo intelligente projectos de informatica e linguistica, que a multe personas presenta attractive alternativas que pote substituer complicate solutiones standardisate. Hodie circa 2% del laptops usa Linux, secundo Wikipedia. Linux es le systema dominante del servitores public de Internet. Illo anque es usate in tote le super-computatores del lista TOP500 del 500 plus potente computatores del mundo. 

Io suspira al die quando 2% de omnes que usa linguas scribite e parlate usara Interlingua…

Nocte

 Nocte

Io ama le nocte

Io ama le luna,

le stellas,

le silva silente

Io

sonia sin somno,

sonia de te,

de te,

mi regina intoccabile

Specta a me!

Io sta hic in umbras

Extende tu molle, molle mano

e tocca, tocca me

Quando

veni medienocte

io vide como tu vade

al silva,

al silva silente

Specta a me!

Io sta hic in umbras

Extende tu molle, molle mano

e tocca, tocca me

Io,

io te seque

inter frigide arbores

Tu te torna

e demanda: ama tu le nocte?

Specta a me!

Io sta hic in umbras

Extende tu molle, molle mano

e tocca, tocca me

Specta a me!

Io sta hic in umbras

Extende tu molle, molle mano

e tocca, tocca me

Le infante

In nocte, in su lecto,

un infante dormiva

Un spirito veniva

e lo spectava,

immobilemente stante

un momento prolongate

Le spirito diceva:

“Illo es belle e forte

Illo luce como un lanterna

in le nocte obscur,

ben que in somno profunde”

“Isto es le infante

que tosto se eveliara,

que vadera trans le mundo

e lo transformara,

cambiante fatos e fortunas”

“Que bontate residera in su corde!

Que amor guidara su anima!

Que sagessa crescera in su interior

como rosas in un jardin regal!”

Postea le spirito promptemente

ascendeva al celo

e le prime radios solar

cadeva al facie del infante