Category Archives: La blua plumo

Nedependanta blogo en la linguo internaciona Ido (Idolinguo)

2020: FRUKTOZA MI-YARO EN LA IDO-LITERATURO

Kovrili di omna 12 Ido-libri aparinta dum la unesma semestro di 2020.
Dum la unesma semestro di la yaro 2020 aparis la sequanta Ido-libri:
Chandler, James (trad.): Terence McKenna kun Art BellTerence. McKenna diskutas kun radio-hosto Art Bell che Coast to Coast AM en mayo 1997. Tradukita da James Chandler. 106 p. 2020. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): H(enry) L(ouis) Mencken: Mencken-krestomatio. Selektita e tradukita da Brian E. Drake. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2020. 172 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Robert Louis Stevenson: La stranja kazo di doktoro Jekyll e sioro Hyde. Ilustruri da S. G. Hulme Beaman. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2020. 138 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): H(erbert) G(eorge) Wells: La tempo-mashino. Tradukita da Brian E. Drake. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2020. 151 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): George Bernard Shaw: La Dicipulo dil Diablo. Melodramo en tri akti. Skriptita dum 1896 e 1897. Unesme pleita Albany 1897. Tradukita da Brian E. Drake. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2020. 127 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Larry Kent: Mortala kiso. Misterio di Larry Kent. Tradukita da Brian E. Drake. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2020. 155 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): L. Frank Baum: La marveloza sorcisto di Oz. Ilustrita da W. W. Denslow. Tradukita aden Ido da Brian E. Drake. Dundee: Evertype 2020. 262 p. ISBN-10 1-78201-240-0, ISBN-13 978-1-78201-240-5.
Drake, Brian E.: Tu. Poemo-serio. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2020. 30 p. (pdf-edituro)
Jacob, Max: Nova vivo. 22 recepti vejetarala. Nova edituro, konforma al unesma ed original edituro de 1934 aparinta che Ido-Centrale en Berlin, nun ilustrita e kelke revizita, kun epilogo da Gonçalo Neves (pri le Jacob ed ulo plusa). Espinho: Editerio Sudo 2020. 31 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo: Itere. Kolekturo de 18 original Ido-poemi senpretenda (qui povus esar mem plu mala), kun prefaco da Nuno Lemos. Espinho: Editerio Sudo 2020. 38 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo (trad.): La hororo di homal foleso. Kolekturo de 27 fotografuri pri poluto ed altra homala folaji, kompilita e textizita da anonimo. Tradukis de la Franca: Gonçalo Neves. Editerio Sudo 2020. 30 p. (pdf-edituro)
Pontnau, Robert (trad.): La Franca revoluciono. Tradukita da Robert Pontnau. 2020. 32 p. (imaj-rakonto) (pdf-edituro).
Yen kelka statistikal datumi pri la supera listo (inter parentezi, por komparo, aparas la korespondanta datumo del unesma semestro di 2019):
Nombro de libri publisita: 12(23)
Nombro de verki originala: 3 (20)
Nombro de verki tradukita: 9 (3)
Nombro de autori/tradukinti: 5 (8)
Nombro de libri/broshuri papera: 1 (0)
Nombro de pdf-libri/broshuri: 11 (23)
Distributo autorala: Drake (7), Neves (2), Chandler (1), Jacob (1), Pontnau (1).
Nombro de pagini: entote 1.272 (1.312)
Jenri reprezentata: romano (5), poezio (2), esayo (1), historio (1), interviuvo (1), koquarto (1), social kritiko (1).
Ica mi-yaro esis sat fruktoza, quankam aparis preske duime min multa verki (12) kam dum la rekordala ed apene superirebla unesma semestro di 2019 (23), e da preske duime min multa autori/tradukinti (5 kontre 8). Tamen la totala nombro de pagini esis apene min granda (1.272 kontre 1.312). To signifikas ke, dum la unesma semestro, l’ *averaja pagino-nombro esis multe plu granda en 2020 (106 p.) kam en 2019 (57 p.)!
Espereble la duesma semestro di 2020 esos tam o, preferinde, mem plu fruktoza kam la unesma. Dum la unesma semestro, exemple, preparesis du verki quin on ne povis publisar, nome, la triesma edituro di Bibliografio di Ido, qua es preske pronta e vartas nur la lasta redakto da Carlevaro, e L’aventuri di Alicia en Marvelia, qua es partradukita, revizita e kompostita e vartas editeso che Evertype. Pluse, altra projeti fermentacas ed, espereble, balde trovos sua chanco vidar la sun-lumo.
Dume, ja existas sat multa Ido-libri lektebla e mem lektinda, por omna gusti e tendenci, e preske omna libri esas libere e gratuite disponebla e deskargebla en la reto. On do sequez la konsilo da Juste, qua yene kronizis la prefaco di La Serchado:
«Agez kom bon lektero : do vu lektez…»

LA VIRUSO

Homajo ad omna heroa mediki, flegisti, kuracisti e helpisti qui til surmeneso kombatas kontre Kovid-19 en la tota mondo, ed anke al pioniri e pospioniri qui, malgre ataki e denigri, sucesis fasonar Idolinguo e tale posibligis la kreo di ca 72-versa poemo monorima.


Kontre ca Liliputano,
raskala kornoza grano,
leda filio di putano,
helpas nula talismano
nek pilulo o tizano
di vortoza sharlatano,
nam ne haltas la tirano,
mem se likas la butano,
o se pafas serbatano,
o se suflas uragano…
Fugas do irga kristano,
desmetinte la sutano,
quaze de kruel satano.
Anke pia franciskano,
e panikoz anglikano
kun tre pala puritano,
e kuras mahomedano,
(qua es eminent sultano)
embracante la korano
e trusante la kaftano,
(dum ke falas la turbano)
vers rapida karavano,
quan ja vartas por permano
plu longa kam tot semano,
kun tre skarsa sika pano,
senvirusa vast savano.
Lin imitas la pagano,
irga judo e profano,
la soldato, kapitano,
la tenoro e soprano,
la doktoro e cigano,
tutelero ed orfano
e mem (quala stranja klano!)
verd o blu samideano…
Ne flugas l’aeroplano,
ma trans e cis l’oceano,
ye singla meridiano,
en kliniko o kabano,
di esforco yen emano,
(nul amuzo, nula flano,
nula lekto di romano,
nula pleo di piano!):
mediko sorgas organo
e sutas irga membrano,
flegisto solvas esvano.
Novico o veterano,
omn experto es humano
ed amiko e kompano!
Jacas irga samsortano,
(senpekunia bas-klasano
o maxim richa bramano,
babilem Italiano
o tacem nordal Germano)
sur kamilo o divano:
omnu juas akompano!
E pos kurta tempo-spano
ekpulsesos leviatano.
Omnu tushos pasamano
sen timar virus-arkano.
La fidela chambelano,
juante saneso-gano,
sorgos la bel porcelano.
Itere kreskos la kano
e florifos la platano.
En silvo l’orangutano
savuros pulpoz banano.
Rifalos do varma guano
de fluganta pelikano.
Retrovenos kormorano,
matine kantos la hano,
parados mem la fazano,
e joyos irga terano!




P.S. Me dankas Gilles-Philippe Morin pro lua komenti (sendita per privata mesajo), qui helpis me emendar du erori en la unesma versiono di ca poemo.


NIA PRIMA TREZORO

La revuo Progreso lansesis en marto 1908 da Louis Couturat, ilqua redaktis ed editis 80 dika numeri til agosto 1914. La revuo interruptesis pro la subita morto dil magna filozofo e matematikisto ye la 3ma di agosto di ta yaro. Pos vizitir kuzulo en Paris, la precipua kunautoro di Ido retrovenis a sua habiteyo en Bois-le-Roi duktante sua automobilo, en qua vehis anke lua spozino e lua kuzino, spozo dil vizitito. Sur la voyo de Ris-Orangis a Melun lua automobilo shokis granda militala veturo rapidege duktata da soldati qui portis mobiliz-imperi pro la unesma mondmilito quik komenconta. La shoko esis violentala: lua kuzino jetesis ek la automobilo, s‑rino Couturat recevis vundi e kontuzi, ma Couturat ipsa, lore evanta nur 46 yari, subisis plu mala fortuno: lua pektoro aplastesis, ed il transvivis nur dum kelka instanti. On apene povas imaginar quante il sufris dum ta kurta instanti…
Lore l’agostala numero di Progreso ne ja esis imprimita e distributita. To segun semblo eventis erste fine di 1920, nam existas exemplero, aparteninta a H. D. Akerman, sur qua esas skribita per krayono “This nº issued Oct. 1920”.
La sep tomi redaktita ed editita da Couturat kontenas cirkume 5.000 pagini. Ta 80 numeri evidente divenis bibliofilala rarajo ed esas acesebla nur en tre poka biblioteki. La t.n. Esperanto-muzeo od IEMW (Internaciona Esperanto-Muzeo en Wien), specala biblioteko, muzeo, dokumentizerio ed arkiveyo apartenanta ad ÖNB (Österreichische Nationalbibliothek, “Austriana Nacional Biblioteko”), disponas ne nur ta prima tomi ma anke la ok sequanta, t.e. la ok unesma tomi aparinta pos la rinasko di Progresoen 1931. Andreas Juste, segun semblo, havis aceso a ta kolektajo (en Wien od altraloke), quon montras lua ecelanta verko Idala foliumi (1998, kun duesma edituro en 2019, disponebla hike), en qua il sagace analizas i.a. la formaco, developeso ed evoluciono dil pensado da Couturat, kun multa citaji ek Progreso.
Che IEMW la prima tomi di Progreso existas kom revui ne nur papera ma anke dijitaligita, konsultebla hike. Tamen, pro la sistemo uzata da IEMW, ta dijitala revui esas desfacile konsultebla e penoze deskargebla. Fortunoze, en 2019, la informatikisto Konstantin Yegupov havis la tre laudinda inicio pozar omna sep tomi che Google Drive, quo igis li facile acesebla e deskargebla da omni. To posibligis i.a. mea studii ed explori qui abutis al verko Esperanto ed Ido: diferanta voyi adsur Parnaso (2018), disponebla hike. Tamen me recente deskovris ke la ligilo quan Yegupov pozis ed anuncis che Idolisto ne plus funcionas. Me do rezolvis krear plusa konto che Archive.org, quan me nomizis REVUEYO ed ube me pozis ta dijitala tomi, por ke li esez itere disponebla da omni. Yen la situeso di singla tomo:
Tomo 01, numeri 1–12 (mar 1908 – feb 1909), hike.
Tomo 02, numeri 13–24 (mar 1909 –feb 1910), hike.
Tomo 03, numeri 25–36 (mar 1910 – feb 1911), hike.
Tomo 04, numeri 37–48 (mar 1911 – feb 1912), hike.
Tomo 05, numeri 49–60 (mar 1912 – jan 1913), hike.
Tomo 06, numeri 61–72 (feb 1913 – jan 1914), hike.
Tomo 07, numeri 73–80 (jan 1914 – ago 1914), hike.
Pro la morto di Couturat e pro la unesma mondmilito, Progresointerruptesis en 1914, rinaskis erste en 1931 e, quale on savas, duras til nun. Anke la unesma yaredi pos la rinasko esas importanta. Anke oli pozesis da Yegupov che Google Drive en 2019, ed anke olin me jus pozis en la REVUEYO: tomo 08 (1931), 09 (1932), 10 (1933), 11 (1934), 12 (1935), 13 (1936), 14 (1937) e 15 (1938).


(Dume Yegupov informis me ke la pdf-faili dil 15 tomi es itere disponebla che Google Drive, hike).
Tamen me retrovenez ad fontes, t.e. al unesma sep tomi di Progreso, al prima manifestaji dil nova (lore, “nuva”) linguo, al radiki, al original micelo. Ka valoras lektar od, adminime, kelke explorar la 5.000 pagini? Ho, yes, sendubite rekomendinda exkurso! Turo plena de surprizi! Quanta revi, quanta iluzioni, quanta projeti, quanta idei lore ed ibe naskis, fermentacis, ebuliis ed efervecis! Quanta entuziasmo, quanta entraprezemeso! Yes, to esis bel aventuro! E nun, pos tanta yari, on ankore povas multe lernar e profitar per foliumar ta olda pagini.
Explorar la prima tomi di Progreso es utila ne nur por filologi e por diletanti di lo linguala (ho, quala mineyo!), ma anke por ti qui ne tante prizas ta latero dil movemento ma tamen interesesas pri olua social aspekti. Tal exploro es utila anke por evitar ed eskartar miti, misinformi, mi-veraji e mentii qui ja de longe cirkulas, sive pro nul- o mi-savo, sive pro deziro denigrar la linguo o difamar lua protagonisti. Nun, per konsultar direte la fonti, sen filtrado, sen deformo, irgu povas saveskar la fakti ed abutar a sua propra inferi e konkluzi, sen mediaci…
Exemple, simple per foliumar la unesma numero on ja povas dementiar la misinformo, ofte repetata (forsan anke me olim repetis ol…), ke olta esas tote skribita en Esperanto. To ya ne esas vera. En ta numero, omna artikli (p. 1–25) skribesis ya en Esperanto, ma la “Bibliografio” (p. 26–30) esas tote en Ido e la “Korespondo” (p. 31–32) skribesis granda-parte en Ido. En posa numeri la kontenajo en Ido divenis sempre plu granda, ed olta en Esperanto sempre plu mikra, til desaparo, ma la linguo da Zamenhof tempope retrovenis a Progreso, nam Couturat havis la tre rara e do tante plu laudinda kustumo insertar omna artikli e kritiki en la linguo o dialekto en qua on kompozabis li. Pro to on povas lektar, exemple, l’artiklo “Defendo de Esperanto”, da H. Sentis, tote skribita en Esperanto, en la numero 13, ja en la duesma tomo (marto 1909, p. 6–9), kande Esperanto desaparabis kom redaktala linguo en la revuo. On povas lektar anke plura letri da E. de Wahl en Auli, e longa artiklo en la stranja dialekto Esperantatra da Romano Brandt (ilqua pose prefacizis, en 1913, en kelke plumpa Esperanto, la maxim konocata diatribo kontre Ido: Historio kaj teorio de Ido, da B. Kotzi, ilqua esis nevo di L. L. Zamenhof). Couturat, sempre tre liberale e loyale, fidela a sua principi, insertis mem projeti pri altra auxiliara lingui o dialekti. Exemple, en la numero 15 (mayo 1909), il insertis 16-pagina apendico en Dutalingue, da Alphonse Duthil (n. 1876), en qua ilca prizentas la gramatiko di sua dialekto. Olca esas ne, quale on ofte misasertas, reformita Ido, ma probo konciliar Ido ed Esperanto, quon montras la moto ipsa (Konkordile inter Esperanto-Zamenhofa ed Esperanto-Ido) dil projeto, quan Couturat judikis kom “tre interesanta, nam ol konservas e mem exajeras kelka chefa difekti [nun: defekti] di Esperanto primitiva”(P. II, p. 207).
Tamen, quale me dicis antee, la prima sep tomi es interesiva ed utila ne nur linguale, ma anke pro la social aspekti dil jermifanta movemento. Exemple, quankam on papagayatre repetas ke, pos la “skismo” (nomizo  kustumala, ma advere absurda), nur o precipue “chefi” od “eruditi” Esperantista transiris ad Ido, dum ke la “populo” restis “fidela” ad Esperanto, tamen per studiar senpartise la Adresari insertita en Progreso irgu povas konstatar ke ta klishuro certe bezonas forta nuancizo o mem ne korespondas al fakti. Yen dextre extraktajo del Adresaro 1912–1913, insertita en la sisesma tomo dil revuo. Ol kontenas la nomi ed adresi di i.a. du sutistini (evanta 20 e 17 yari), seruristo (21-yara), kupro-tornisto (18-yara) e mem 11-yara skolano. Du del anunci montras anke ke ne omni “livis” Esperanto por transirar al “rivala” linguo: uli simple adjuntis Ido a sua komuniko-linguaro, a qua Esperanto duris apartenar. Tala senmitigiva explori nun esas facile entraprezebla e certe entraprezinda, se on volas e savas uzar la disponebla  instrumenti…  
Per explorar la prima tomi di Progreso on povas konstatar anke ke, mem en 1912, kande la linguo ne ja esis parformacita, la Idisti suciis ne nur lo linguala, ma anke lo praktikala di la afero. Yen, exemple, la “Unesma listo di Firmi adoptinta la L. I. Ido”:
Fine, ta exploro furnisas anke informi pri apene konocata auxiliara lingui o projeti (qua audis, exemple, pri Clarison o pri Omnez?) o pri obliviita aspekti od epizodi dil historio di Ido, exemple, pri la unesma internaciona Ido-kongreso, qua esis eventonta en Luxemburg komence di septembro 1914, ma qua pose ne eventis, pro la milito. Videz hike lua oficala programo (Progreso, VII, 1914, p. 498–499):
Kande on skanas dokumenti e konservas li kom pdf-faili, tre ofte eventas ke la kustumala pdf-lektili interpretas la skanuro kom serio de imaji e, pro to, oli povas montrar la texti ma ne rikonocar la koncernata vorti. Konseque, lia exploro-funciono, ofte simbolizita per lupo, ne funcionas. Do, kande on pozas tala faili en la reto, la serchilo di Google ne egardas la texti kontenata en oli. Tamen, kande on pozas tala faili en Archive.org, la situaciono es diferanta, nam ica sito disponas sat potenta texto-rikonociva funciono, e do omna texti kontenata en oli egardesas dal Google-serchilo. Pluse, se on deskargas tala faili de Archive-org ne kom “pdf” ma kom ”pdf with text”, la deskargita pdf-faili divenas dokumenti senprobleme traserchebla per la sercho-funciono (la lupo) dil kustumal pdf-lektili (exemple, la gratuita Acrobate Reader DC). Do, esas nun tre facila e rapida explorar quanta-foye ed en qua kuntexti la vorto “Madrid”, exemple, aparas en ula tomo di Progreso. Tale on povas tre komode explorar la developeso dil movemento en ta od altra urbo, en ta od alta lando, ed anke la mencioneso di ta od altra skriptero od aktivisto.
Pluse, per ta funciono on povas explorar anke diversa aspekti pri linguo-uzo dum la frua — la konstruktal — periodo di nia linguo, exemple, pri (ne)transitiveso di ta od altra verbo, pri la reala — t.e. ne nur segun-vortolibra, ma segun-uza — semantikala feldo di ta od altra vorto (videz, exemple, domenoen la unesma tomo), e t. p. On darfas mem revar pri eventual kompozo di detaloza Ido-dicionario, ilustrita o ne, ma certe plena de autoritatoza exempli, analoga a PIV. Nun to esas posibla! Suficas nur explorar e kompilar, minucieme e paciente…
Ja de longe me havas la konvinkeso ke oportas disponebligar ed acesebligar da irgu omna dokumenti, por ke omni — ne nur pekuniozi, voyajivi, stipendieri od altra privilejiziti — povez lektar, explorar e juar irgo, por ke omni povez lernar ed erudesar, segun sua volo, talento e disponebla tempo, ne segun la pezo o groseso di sua burso. Tale on povus kombatar kontre la formaco e prepondero di intelektala kasti ed igar kulturo vere demokratial ed universal. Me ipsa agos omno posibla ta-sence e ta-sinse. Espereble kelki o mem multi kunagos.

BABILO DA BIBLIOFILO

Obstakli ed entravi en la laboro bibliografial

Nun me (same kam Tiberio Madonna) kunlaboras kun Tazio Carlevaro por aktualigo di Bibliografio di Ido, di qua aparis til nun du edituri: 1999 (papera) e 2015 (dijitala). Ica duesma edituro, malgre la datizo, ne inkluzas verki aparinta de pos 2000, regretinde. Or de pos 2000 editesis sat multa Ido-verki, precipue dum la periodo 2017–2019, kande aparis rekordala nombro de Ido-verki original e tradukita. Pro to, ica laboro bibliografial esas sat desfacila, komplexa e tempivora…
Tamen oportas dicar ke, dum explorar, on anke trovas gemi e perli. Yen, exemple, Epistolaro da Ido-poeti (2019), surpriziva kolekturo de 52 letri skribita da du magna Ido-skripteri: Andreas Juste (1918–1998) e Louis Pascau (1913–1983). Quale vi savas, en mea antea blogajo me parolis detaloze pri ca verko recente deskovrita.
Nu, la precipua desfacilajo di la laboro bibliografial esas la manko di kompleta o mem konkreta datumi pri sat multa verki. Mem kande la verki mencionesas en Ido-revui, ofte mankas ta od altra datumo (editerio, edito-yaro, pagino-nombro, edc). Kande on konsultas anciena periodali, la situaciono esas mem plu problemoza, nam olim on havis la kustumo anuncar la aparo (preske sempre balda…) di verko, ma pose mankas konfirmo pri fakta editeso. Do bibliografiero sempre hezitas kad ita od altra verko esas inkluzebla… Exemple, en ica sito dil Idisti Britaniana abundas question-punti e montresas trifoye la indiko “balde aparos” koncerne anciena verki…
Egarita manuskripto e luro da naturalismo
Altra problemo esas la t.n. manuskripti. Exemple, en Progreso 1967/218, p. 4, on lektas:
“Ni recevis de nia devota sdno Rui Rabelo Mariano, profesoro en gimnazio statala en Brazilia, manuskripto di lua importoza laboruro vocabulário básicotri-lingua: angla, portugalana ed Ido. Ca vortaro sorgoze preparita por la Ido-lernanti esos maxim utila; esas dezirinda ke lu povez editesar. Sro Mariano anke facis adaptado por la linguo portugalana ek la manualo da de Beaufront.”
Nu, ica notico mencionas du projeti, una ja konkretigita, adminime sub la formo di manuskripto (kredeble sendita kom fotokopiuro al redakterio di Progreso), ed altra ankore en la bela regiono di intenci (o revi, o mem iluzioni). Nu, quon divenis ta projeti? Pri la Portugalana adapturo dil manualo da Beaufront me trovis nula traco. Probable ol ne editesis, nam on savas ke Rui Rabelo Mariano pose luresis dal naturalista sireno: en 1991 aparis ya lua Gramática de interlingua em 30 lições com exercícios e vocabulário útil (Brasília: União Brasileira de Interlingua, 56 p., ISBN85-85453-01-X), nun quiete stacanta sur libroza tabulo en Biblioteca Nacional en Brazilia (koto VI-199,6,16,n.2) ed anke pululanta en plura anguli dil silvo dijitala. E quon divenis la trilingua lexika manuskripto? Dum la sat longa periodo 1962–1982 Progresoredaktesis da du fratuli: Georges Moureaux (1914–1982) e Roger Moureaux (?–1989). Un de li, o li amba, do recevis la manuskripto. Quon olca divenis? Nu, me tote ne savas qua (o qui) heredis la paperi e dokumenti di le Moureaux. Maxim probable la manuskripto egaresis. Tamen ol ne egaresabus, se ULI disponus central arkivo (analoga ad olta dil olima Ido-Centrale e dil nuna Ido-amiki, amba en Berlin), do arkivo qua ne dependus de privati, arkivo qua restus en la sama loko e netushebla pos la transpaso da ita od altra redaktero, o da ita od altra oficero, arkivo quan ne disvendus o mem destruktus familiani savanta absolute nulo pri la valoro di nia linguo e di nia verki. Tamen ni ankore indijas tal arkivo, ho ve, e pro to egaresas e perdesas tante multa dokumenti importanta e neremplasigebla. Quala disipo di energio! Precize lo kontrea dil precipua skopo di Ido…
La humana ciencozo diletanta l’Araba
En altra numero di Progreso, mem plu anciena (1965/212, p. 6), on lektas plusa surpriziva notico:
“Serio de dekduo de libreti ilustrita por la skolani, en Ido ed Araba linguo, editesis da Dar Maktabat El-Aftal, 28, Al Bustan Str., Kairo. (La unesma araba editerio por la edukeso dil pueri en la domeno dil literaturo.)”
Nu, ca-foye parolesas ne pri kimero, ma pri realajo, pri libro-serio reale publisita, ma ube trovar ta libreti? Qui kompris li? Qui juis li? Quale on komendis li? Progresoya donis nula indiko pri la maniero komendar li. Advere, mankas efikiva informo-fluo en Idia, ol sempre mankis, e mem nun, en nia komputerizita socio, ni subisas tal problemo… Anke pri la tradukinto Progreso dicis nulo. Tamen en la duesma edituro di Bibliografio di Ido on lektas yena refero (p. 86):
Araba rakonti tradukita ad Ido da Samia Al Azharia Jahn. Hoting /1965/: Sueda Ido-Federuro. 53 p. [CDELI: Li EW 14]. 12 kayereti. [IEMW: 709.049.B; RH: 265/73].
Nu, parolesas pri “12 kayereti”, ma advere lo editita dal Suedi esas nur un kayero 53-pagina (me havas fotokopiuro olim recevita de Alfred Neussner), qua cetere kontenas nur 10 rakonti. Anke la pria refero che la Wienana Espo-Muzeo indikas nur un tomo 53-pagina. En 2004 Fernando Tejón ripublisis la verko che Editerio Krayono. Quankam ica edituro (deskargebla hike), pro diferanta formatizo, esas nur 33-pagina, ol kontenas la sama 10 rakonti e la prefaco dal tradukinto.
Ka la indiko pri “12 kayereti” koncernas samtitula verko qua trovesas che CDELI? Nu, me ne savas, nam me tote ne sucesis ritrovar ol en la sito di ta Suisa biblioteko. Ka la verko olim mencionata en Progreso havas ula relato ad olca? Me anke ne savas. Me ne povas agar altro kam konjektar… Tamen esas emfazinda ke Araba rakonti anuncesis precize en la sama numero e sur la sama pagino di Progresokam la dek e du “libreti”, en la nemediate antea paragrafo. Do probable parolesas pri du diferanta verki…
Nu, fortunoze ni savas la nomo dil tradukinto di Araba rakonti: Samia Al Azharia Jahn. En BI (Bibliografio di Ido) mencionesas (p. 86) altra verko tradukita dal sama persono: Abou Kharboush, la sultano di la simii, da Kamil Kilany (كامل كيلاني, 1897–1959), Egiptiana skriptisto judikata kom pioniro di infantala literaturo en la Araba. Ica verko editesis da Dar Maktabat El-Atfal en Kairo, en 1965, segun BI (1964 segun la Wienana muzeo hike, ma 1965 semblas esar preferinda). Danke al heredajo di Andreas Juste, kompetente e zeloze klasifikita e konservata en la Wienana muzeo, nun ni savas ke la magna bardo recevis exemplero kun dediko dal tradukinto: ”A nia kara Ido-poeto Andreas Juste kun kordiala bondeziri, Samia Al Azharia Jahn, 1/9/1965”(videz hike). Precize pro ica dediko me opinionas ke 1965 esas plu probabla kom edito-yaro kam 1964. Nu, la verko dume exhaustesis e divenis mem rarajo bibliofilal, po qua ica Germana brokanterio postulas 83,45€!
Fortunoze, per mea exploro, e tote hazarde,  me povis deskovrar plusa verko da Kamil Kilany tradukita del Araba ad Ido, pri qua me nultempe audabis o lektabis: Simsima, serio di rakonti, anke editita da Dar Maktabat El-Atfal. Po ica verko, di qua indikesas nek la edito-yaro nek la nomo dil tradukinto, la sama brokanterio postulas “nur” 73,60€ hike… Semblas do ke Ido-libri esas bona kolokajo! Tamen, parenteze, koloko-championo esas altra Ido-verko, nome, Aviacado ed aeroplani (1910, do en Ido ankore kelke arkaika), po qua ica Franca brokanterio postulas ne min multe kam… 300 euri!
E qua esas Samia Al Azharia Jahn, qua tradukis certe Araba rakonti ed Abou Kharboush e, tre probable, anke Simsima e mem, qua savas lo, la dek e du “libreti ilustrita” aparinta che Dar Maktabat El-Atfal? Anke pri lu me ne povis ne explorar… E me deskovris ke “lu” esas fakte “el”, nam Samia Al Azharia Jahn apartenas a nia regretinde ankore tro mikra (ma tre valoroza) galerio de skripterini. El naskis ye la 28ma di aprilo 1928 en Leipzig, Sachsen, Germania, de Arno Alfred e Hildegard Martha (Schüller) Jahn. Samia Jahn esis studento che Universität Leipzig (1946–1949) e Karolinska Institutet (1954–1968), famoza medicinala universitato en Suedia, e pose divenis Ciencala Doktoro che Københavns Universitet (1951–1954).
Lua kariero profesional inkluzas ofico kom lektoro en la fiziologiala fako di جامعة الخرطوم (Universitato di Khartoum, en Sudan) en 1971–1975, periodo dum qua el divenis, en 1974, chef-exploristo en ta fako. Yen altra rangi ed ofici quin el asumis pose: chef-exploristo en la medicinala fako di National Council for Research, en Khartoum (1975–1977 e 1979–1983), specalista konsilisto che Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit (GTZ) en Eschborn, Germania (1983–1993), docisto en la injeniorala fako di Fachhochschule Braunschweig/Wolfenbüttel en Suderburg, Germania, de 1991 til 2000, yaro en qua el retretis.
D-ro Jahn docanta sua extraordinara
aquo-purigiva metodo en Brazilia (1996).
Fonto: Luís Cláudio Matos: Limpando
a água de beber com a semente de
meringa. Recife: AS-PTA 1998, 28 p.
La precipua specaleso di D‑ro Jahn esas aquo-purigo, temo pri qua el skriptis du fakala verki: Traditional water purification in tropical developing countries: Existing methods and potential application (Eschborn: GTZ, 1981, 276 p.) e Proper use of African natural coagulants for rural water supplies: Research in the Sudan and a guide for new projects (Eschborn: GTZ, 1986, 541 p.). Olca konsequas de lua extraordinara deskovro, dum ke el laboris en Sudan, kun la helpo da lokala mulieri, ke es posibla klarigar la slamoza aquo di Nil per uzar pulverigita semini dil arboro Moringa oleifera kom primara koaguligivo. Pri ta temo el skriptis anke multa artikli por diversa ciencala revui e docis en plura landi, i.a. en Brazilia, di qua el labor-vizitis la Nordesto en 1996, invitite da AS-PTA, neguvernerial organizuro sen profito-skopo, laboranta por la fortigo di familial agrokultivo en Brazilia.
Ante la intensesko di sua kariero profesional, Dro Jahn certe havis plu multa libera tempo por konsakrar su a nobla hobii, ne nur ad Ido (precipue en la 60a yari), ma anke ad Araba popul-rakonti generale, pri qua temo el skriptis tre dika tomo en la Germana (Arabische Volksmärchen, Berlin: Akademie-Verlag, 1970, 567 p.). Yen do ciencozo ne nur laboratorial, ma aganta anke sur la tereno, pri kozi konkreta, helpanta sua kunhomi, precipue en landi subdevelopita, per util experimenti ed efikiva deskovri, e pluse, nutranta sua mento (e juiganta samtempani e posa generacioni) anke per fruktoza produktado literatural. Sequinda exemplo!
L’aventuroza misionisto
Robert Juigner (1917–2013), bokuzulo di Louis Pascau, esis katolika misionisto en Chinia e Japonia e havis vivo interesiva e peripecioza (pri qua me skribos en futura blogajo…). En Progreso (1977/251, p. 16) on lektas ke il “propagas aktive nia linguo inter la geyuni dil nordal insulo Hokkaido. Lu tradukis ad japona un de nia lernolibreti.” En posa numero (1980/260, p. 3–4) on lektas: “Il esas misionisto en Japonia, qua facis enorma labori kompozante Ido-Japoniana dicionario. Ton il finis, e ja komencis Japoniana-Ido dicionario”. Nu, quankam asertesas ja en 1980 ke la lexiko Ido-Japoniana da Juigner esas finita, tamen lua bokuzulo Louis Pascau, en letro sendita a Tazio Carlevaro ye 1982-04-26, informas ke ilta “jus parfinis vortaro IDO/JAPONA” (videz Epistolaro, p. 59). Ka Pascau mismemoris, o ka koncernesas la konocata elastikeso di nia adverbo jus? Nu, pri la inversa lexiko (Japoniana-Ido) Pascau informas Carlevaro ye 1982-07-26 (do, nur tri monati pos l’antea letro!) ke “Patro JUIGNER konfidis a me revizar la parto Ido de lua vortaro JAPON/IDO. Me balde parfinos la tasko [...] (videz Espistolaro, p. 62). Tamen pos du yari on lektas en Progreso (1984/272, p. 3) ke la redaktero Roger Moureaux “recevis de nia Samideano Robert Juigner l’unesma du kayeri di lua vorto-libro Japona-Ido. / Oli kontenas 200 pagini, e cirkume sep od ok plusa kayeri esas previdita por kompletigar la vortaro. / To esos tre ampla verko, rezulturo di laboro imensa dum plura yari”. Pro quo Juigner sendis al redaktero ulo ja sendita (o propra-manue transdonita) a Pascau? Ka ta lexiko esas finita o ne? Konfuza situaciono!
Rezume, da Juigner existas (od existis, ho ve!), kom manuskripti, Ido-lernolibro en la Japoniana, Ido-Japoniana lexiko (certe finita) e Japoniana-Ido-lexiko (probable finita). Quon divenis ica manuskripti? Me trovis nula traco pri oli en konsultita biblioteki. Ka forsan nia Japoniana samideani povus helpar me per plusa explorado per sua matrala linguo? Me predankas!
Surprizo-buxo en Wien e plusa misterio
Fine, ma ne marjine, oportas kelke parolar pri la skriptal heredajo di Andreas Juste, olqua pos plura peripecii e kelka negociado trovis sua percheyo en la Wienana muzeo, certe vizitinda. Ibe trovesas ne nur lua titule konocata (ma, ve, pro exhausteso, apene lektata) verki, ma anke multa projeti, skisuri, manuskripti, mi-verki, edc, ultre abundanta letraro certe explorinda. Tota trezoro vartanta studiemi e voyajivi! Nu, senskopa e hastoza exploro per Interreto ja posibligas multa surpriviza deskovri. Exemple, hikemencionesas portfolio del periodo 1954–1958 kontenanta i.a. tri letri e 6-folia manuskripto komencanta per “Un breve grammatica de Interlinguo pro lectores(…). Kad Interlinguo esas mis(trans)skriburo vice Interlingua? Ka Juste okupesis pri Interlingua ante selektir Ido? O ka la manuskripto esas da altru? Advere, la heredajo di Juste kontenas anke manuskripti da altri, exemple, hiketrovesas 20-pagina biografiala texto, da Jean-Louis Tesseyre (1886–1967/8), datizita ye 1962, sub la kuriozigiva titulo Mea vivo: (Lektenda nur pos mea morto). Trovesas anke Latina texti (videz la refero hike): ka da Juste? E quon dicar pri ica projeto pri Ido-gramatiko? Ka da Juste?
Nu, me ne parexploris la heredajo, ma en lo explorita me trovis nula traco pri la t.n. triesma tomo di Antologio dil Idolinguo, quan Juste mencionis en diversa okazioni e plura loki. Tamen, en letro sendita a Carlevaro en januaro di 1994, Juste skribis: “Yen: pos pluryara laboro me sucesis kompilar la triesma tomo dil Antologio: 1950–1970. Vu trovos en ista mea kuverto la listo dil tituli e dil autori”. (videz Epistolaro, p. 34). Ica anunco sequesas da impresiva listo de 94 verki da 51 autori. Quala trezoro! Ube ol jacas nun? Ka Juste sendis la tota antologio ad ulu ante sua transpaso? A qua? Plusa misterio!…

NOVA JENRO EN LA IDO-LITERATURO

Andreas Juste (sinistre) e Louis Pascau.
Fonti: AJ: © Literatura Foiro, 2018/290, p. 224
(extraktita de plu ampla fotografuro videbla hike)
LP: © Progreso, 1983/267, p. 6.
Erste tre recente me saveskis pri la existo di yena verko, quankam ol aparis ja, ho ve, en la unesma semestro di 2019:
Epistolaro da Ido-poeti. Andreas Juste: letri 1978–1998; Louis Pascau: letri 1977–1982. Preparis Tazio Carlevaro. Bellinzona: Editerio Hans Dubois 2019. 5 + 65 p. (pdf-edituro)
Koncernesas kolekturo de 52 letri skribita da du magna Ido-skripteri: Andreas Juste (1918–1998) e Louis Pascau (1913–1983). Ol kontenas 32 letri quin Juste sendis a Tazio Carlevaro (27), a James Chandler (3), a Carlevaro ed. E. L. Bosshard (1) ed a Csüllog (1) inter 1978 e 1998, e 20 letri quin Pascau sendis a Carlevaro inter 1977 e 1982. Omna letri esas skribita en Ido, ecepte un, quan Juste skribis France e sendis a Carlevaro, por ke ilca prizentez ol ad altri ne parolanta nia linguo.
La libro — qua, segun mea savo, inauguras la epistolala jenro en la Ido-literaturo — esas libere e gratuite deskargebla kom pdf-dokumento hike. Se on preferas lektar o mem nur foliumar la libro sen deskargar ol, on povas agar lo hike.
La letri traktas interesiva personal detali e anke plur aspekti pri la Ido-movemento, la redaktado di Progreso e la editado di Ido-libri. Kelka letri (precipue olti da Pascau) donas apene konocata biografial informi — importoza, quankam kurta — pri diversa Ido-skripteri, exemple: Ausma Pormale, Boris Aaronov, Michel Bouts (qua misterioze desaparis de sua hemo) e Vex (t.e. Mirosław Wiechowski).
En la prefaco Carlevaro juste dicas ke “Ofte, l’ arkivala materialo permisas plu bone konocar vivo, interesi, vidopunti di artisto, ne nur la cintilo qua brilis en la instanto dil kreo”. On povas do regretar (quale la kompilinto agas lo, en posa parto di sua introdukto) ke multa letri egaresis, semble por sempre, e ke Carlevaro, pro postulema vivo profesional e pro ofta transloji, ne povis sorgar sua arkivi tam bone kam il certe dezirus ed intencis. Tamen lo restanta es nekareebla gemo, quan nun omni povas e darfas admirar e juar.
Per lektar ica letraro, en qua ne mankas konfesi e konfidenci (do, tota forejo por kuriozi…), on konoceskas plu bone da du magna skripteri — qui esis anke amiki, kolegi e samskopani — ed on ne plus havas la impreso ke li, quale Juste ipsa skribis en letro sendita a Carlevaro en 1994 (riproduktita en ica kolekturo), “esas quaze nur abstrakta enti, quale ofte en Interlinguistiko” e, kontraste, on komencas vidar li kom “vivanta personi”. Per altra vorti, li decensas de sua piedestalo e divenas plu karnal, min eteratra, montrante sua sucii, sorgi, timi, heziti, deceptesi, e mem sua preferi ed antipatii…
La vortaro e la stilo di la du poeti sat interdiferas. La vortaro di Juste esas agreable surpriziva aloyuro ek vorti klasika, neologisma e mem arkaika (exemple: sed, kontrala, vel), do pletorika e bufanta, kontre ke olta di Pascau kareas tala flitri ed oripeli, quankam ol, ne privacite de delikata nuanci, delektas per virtuoza explotado dil interna moyeni e resursi di la linguo. Juste stilifas spontane e vivace, per frazi kurta ed autonoma, quaze laxa, kontre ke Pascau estalas stilo kelke plu sorgata e kadencata, ma samtempe sempre tendencanta vers lo espritoza o mem komika. La du stili, mem en letri, es delicioza e faciniva.
Fine, la letraro es apta anke por konoceskar lia atitudo (precipue lua, di Juste) koncerne la movemento e certena traiti di certena aktori sur la Ido-ceneyo. On saveskas i.a. ke en Progreso, sub la redaktado da le Moureaux, on praktikis stitala censuro, segun Juste. Pluse, semblas ke ilca ne havis tre harmonioza relati kun Henry Jacob, lore eminenta figuro dil movemento (“la skopi e la metodi di S° Jacob e le mea ne konkordas”, il dicas en letro sendita a Carlevaro en 1985). Ica detali, cetere, es kongruanta kun informi quin me recevis de Jacques Bol, anke per privata letri, nome, ke Juste, malgre sua enorma dimensiono literatural, ne esis persono pri qua omni konsentis, e ke certeni kelke suspekteme egardis lua atitudi avanguardal. Nu, mem nun, mea-opinione, ne omni parkomprenas lua enverguro kultural e lua importo ne nur por Ido, ma anke por interlinguistiko generale. Per la letri on konstatas ke Juste, cetere, plene konciis sua valoro, quankam sen irga prezunto o vanitato. Evidente nur per rieditar lua tre ampla e richa verkaro, nun apene acesebla, on povos furnisar ad omni l’adequata instrumenti por posibligar e faciligar tala parkompreno. Oportas agar lo!
P.S. Saveskinte pri la editeso di plusa verko en 2019, me mustis aktualigar mea blogajo pri la literatural Ido-editado en la unesma semestro di ta yaro (lektebla hike), ed anke olta pri la duesma semesto, en qua me donas la editala statistiki por la tota yaro (lektebla hike).

LA IKONOKLASTO USANA

Recente aparis la unesma libra Ido-verko di 2020, da nia nefatigebla skriptero e tradukero Brian Drake. Yen la datumi:
H(enry) L(ouis) Mencken: Mencken-krestomatio. Selektita e tradukita da Brian E. Drake. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2020. 172 p. (pdf-edituro)
La libro esas libere e gratuite deskargebla hike:
Segun la prefaco da Brian ipsa, Henry Louis Mencken (1880–1956) esas “la maxim famoza, maxim influiva, maxim ikonoklasta jurnalisto Usana dil unesma duimo dil XXma yarcento”.
Nu, me parlektis la libro en du jorni, nam me ne povis cesar lektar ol. Semblas a me ke Brian tre bone selektis la 30 peci (artikli ed esayi) qui kompozas ica krestomatio. Maxim plezis a me: La naturo di amoro, Arto e sexuo, Aniversario neglijita (tre espritoza, e samtempe informiva, literaturajo pri la endukto di balnuyo en Usa!), L’Amerikano e Pri esar Amerikano. Tamen anke le cetera plezis!
La stilo esas tre agreabla e fluanta, mem faciniva. Me nultempe lektis Mencken en la Angla, ma me konjektas (anke pro la introdukto!) ke lua stilo impresas same o simile en la originalajo. Se esas tale, la tradukuro esas sendubite sucesoza! La tono di Mencken esas sarkasmema, mem kaustika, ma il ne impresas quale superba o prezuntoza maldicensero qua pafas en omna direcioni nur por ostentar pretextata supereso. Il havas idei ed argumenti, ed il savas expozar li vivoze ed interesive. Me tre joyas ke ica verko (di qua la traduko certe esis desfacila e problemoza) existas nun en Ido. Ol grantas delekto. Nun ni omna dankez l’autoro… per lekto.
Yen kelka citaji ek la verko, por ke vi recevez komencal impreso pri olua karaktero e pri la precipua traiti dil Mencken-ala stilo:
“En irga kombato inter fripono e folo, la simpatio dil homaro sempre esas por la fripono.”
“La precipua valoro di pekunio esas, ke on habitas mondo en qua ol esas tro estimata.”

“Omnu es sua propra inferno.”

“Famozo esas ta qua esas konocata da multa homi quin lu joyas ne konocar.”

“Populareso — La kapableso simpatioze askoltar kande viri fanfaronas pri lia spozini e mulieri plendas pri lia spozuli.”

“Mentianto — (a) Ta qua fingas esar tre bona; (b) ta qua fingas esar tre mala.”

“Ante ke homo parolos, esas sempre sekura supozar ke lu esas folo. Pos ke lu parolas, esas rare necesa supozar lo.”

“La korpo, kustumale, esas enorme plu povoza kam la tale nomata mento. Dum la maxim bitra militi, kande omna viro enemikal esas konsiderata kom diablo en formo homal, mulieri freque amoreskas soldati enemikal qui esas bonaspekta e portas bela uniformi. E multa bela nekredemini, quale omnu savas, amikale interrelatas bela sacerdoti.…”

“Esas nun nur du klasi de homi en Usa: ti qui laboras por entratenar su, e ti qui votas por li.”

“Esas nun nur du klasi de homi en Usa: ti qui laboras por entratenar su, e ti qui votas por li.”

“Koro de Socialisti: ‘Kapitalo al Inferno!’ Antifono de anti-Socialisti: ‘Das Kapital al Inferno!’ “

2019: REKORDALA YARO EN LA IDO-LITERATURO




Kovrili dil 11 Ido-verki publikigita dum la duesma semestro di 2019.
En antea blogajo on povos vidar la kovrili di 21 del 22 Ido-libri
aparinta en la unesma semestro di 2020.
Dum la tota yaro 2019 aparis la sequanta Ido-libri o -broshuri:
Carlevaro, Tazio (komp.): Epistolaro da Ido-poeti. Andreas Juste: letri 1978–1998; Louis Pascau: letri 1977–1982. Preparis Tazio Carlevaro. Bellinzona: Editerio Hans Dubois 2019. 5 + 65 p. (pdf-edituro)
Carlevaro, Tazio: Esperantal antologio en Idolinguo. Duesma edituro, revizita. Bellinzona 2019. 64 p. (pdf-edituro)
Cossío Ramírez, José: Khristine. Editerio Sonora 2019. 40 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Alexandre Dumas juniora: La Siorino havante kamelii. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 112 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Charles Dickens: Kantiko Kristonaskala. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 111 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Franz Kafka: Noveleti. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 111 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): John Blaine (Harold L. Goodwin): La Misterio di la Blua Fantomo. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 225 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Justin Huntly McCarthy: Se rejo me esus. Romano. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 205 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Orson Welles: La milito dil mondi. Ilustruri da Stephan Möbius. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 306 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: Kurez, kurez, ocidero. Romano. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 139 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: La fantomo vivanta. Dramato en verso. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 23 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: La kano-tranchero. Dramato en verso. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 43 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: La Odiinda Komedio di Karnobrises Testosteronides; od, universo bone futuita. Obcenajo teatral en kin akti. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 33 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: Sen kordeti. Romano. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 151 p. (pdf-edituro)
Juste, Andreas: Idala foliumi. 3ma edituro. Kun introdukto da Tazio Carlevaro. Bellinzona: Hans Dubois. 45 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: L’arboro dil cielo. 2ma edituro. Italia: Editerio La Plumo 2019. 24 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: L’asasino di Gonçalo. Detektivo-romaneto di cienco-fiktivajo. Italia. 2ma edituro. Italia: Editerio La Plumo (per Lulu) 2019. 112 p.
Madonna, Tiberio: La dolca oldineto. Italia: Editerio La Plumo 2019. 6 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: La formiko redkapa. Italia: Editerio La Plumo 2019. 14 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: La libro raptera. Rakonto. 2ma edituro. Italia: Editerio La Plumo 2019. 69 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: La mikra punto 2. Fablo. Italia: Editerio La Plumo 2019. 10 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: La mikra punto. Fablo. 2ma edituro. Italia: Editerio La Plumo 2019. 14 p. (pdf-edituro) [1-ma edituro em 2013]
Madonna, Tiberio: La sonjo furtita. Rakonto. 2ma edituro. Italia: Editerio La Plumo 2019. 24 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: Nov Ido (Novo Ido). 2ma edituro. Italia: Editerio La Plumo 2019. 52 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo (trad.): Alberto Caeiro (Fernando Pessoa): La gardero di trupi. 3‑ma edituro, revizita, notizita ed ilustrita per desegnuri e pikturi da virtuoza artisti anciena e moderna. Espinho. Editerio Sudo 2019. 98 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo: Dazlo. Originala poemaro en Ido.3-ma edituro, revizita, notizita ed ilustrita. Espinho. Editerio Sudo 2019. 41 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo: Lo mikra es bel. Esayeto pri la esenco di Ido. Tradukita al: Angla (Robert Carnaghan), Franca (Jean Martignon), Germana (Hermann Philipps), Hispana (Eduardo Rodi), Italiana (Fernando Zangoni), Rusa (Igor Vinogradov), Portugalana (Nuno Lemos), Valenciana (Partaka), Finlandana (Arto Moisio).2‑ma edituro. Espinho: Editerio Sudo 2019. 47 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo: Riveno a Lisboa. Personala (e mem pasable kulisala…) raporto kelke detaloza pri la 103-ma Universala Kongreso di Esperanto. Espinho. Editerio Sudo 2019. 59 p. (pdf-edituro)
Partaka (trad.): Voci Valenciana. Quar poemi tradukita da Partaka. Poemi da J. Roís de Corella, Teodor Llorente e Partaka. Bilingua edituro ilustrita. Detaloza introdukto da Gonçalo Neves. Espinho: Editerio Sudo 2019. 55 p. (pdf-edituro)
Pascau, Louis; Carlevaro, Tazio: Modern Ido-poeti. Duesma edituro, revizita. Bellinzona 2019. 46 p. (pdf-edituro)
, Herder (trad.): Lao-Ce: Tao Te Ching. Tradukita del Angla, da Herder Sá, segun tradukuro da Man-Ho Kuok, Martin Palmer e Jay Ramsay de la Chiniana. Hilversum: 2019. 47 p. (pdf-edituro)
Schlemminger, Günter (trad.): Renate Holland-Moritz: Graffunda ordinas. Graffunda räumt auf. Bilingua edituro. Berlin: Ido-amiki Berlin 2019. 128 p. (Ido-lektajo, kajero 6)
Schmidtchen, Dieter (trad.): Franz Alt: La voko di la Dalai Lama a la mondo. Etiko esas plu importanta kam religio. Berlin: Germana Ido-Societo 2019. 60 p. (Ido-lektajo, kajero 7)
Weston, David (trad.): Edgar Allan Poe: Du rakonti: La konversado di Eiros e Charmion; La masko-balo di la Reda Morto. Ilustrita per desegnuri e pikturi da virtuoza artisti vivinta e vivanta. Espinho: Editerio Sudo 2019. 32 p. (pdf-edituro)
Yen kelka statistikal datumi pri la supera listo (inter parentezi, por komparo, aparas la korespondanta datumo de 2018):
Nombro de libri publikigita: 34(22)
Nombro de verki originala: 22(11)
Nombro de verki tradukita: 12 (11)
Nombro de autori ed/o tradukinti: 13(5)
Nombro de libri/broshuri papera: 3(2)
Nombro de pdf-libri/-broshuri: 31(20)
Distributo autorala: Drake: 11(13); Madonna: 9 (5); Neves: 4 (2); Carlevaro: 3 (0); Cossío Ramírez: 1 (0), Juste: 1 (0); Partaka: 1 (0); Pascau 1 (0); Sá: 1 (0); Schlemminger: 1 (1); Schmidtchen: 1 (0); Weston: 1 (0).
Nombro de pagini: entote 2.616(1.759)
Jenri reprezentata: esayo, fablo, interviuvo, novelo, poezio, rakonto, raporto, romano, teatrajo, letri.
La yaro esis vere sucesoza, mem rekordala. Segun la Bibliografio di Ido, da Carlevaro/Haupenthal (1999), ne aparis tanta Ido-verki samyare ja de 1928! En ta yaro ya aparis 37 verki, ma 2019 esas la yaro en qua aparis plu multa literaturala verki ampla, t.e., tre paginoza (novelari, rakontari, romani).
Nu, existas nun multa Ido-libri lektebla e mem lektinda, por omna gusti e tendenci. On do sequez la konsilo da Juste, qua yene kronizis la prefaco di La Serchado:
«Agez kom bon lektero : do vu lektez…»

2019: REKORDALA MI-YARO EN LA IDO-LITERATURO



Dum la unesma semestro di la yaro 2019aparis la sequanta Ido-libri o broshuri:
Carlevaro, Tazio: Esperantal antologio en Idolinguo. Duesma edituro, revizita. Bellinzona 2019. 64 p. (pdf-edituro)
Carlevaro, Tazio (komp.): Epistolaro da Ido-poeti. Andreas Juste: letri 1978–1998; Louis Pascau: letri 1977–1982. Preparis Tazio Carlevaro. Bellinzona: Editerio Hans Dubois 2019. 5 + 65 p. (pdf-edituro)
Cossío Ramírez, José: Khristine. Editerio Sonora 2019. 40 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: Sen kordeti. Romano. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 151 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Justin Huntly McCarthy: Se rejo me esus. Romano. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 205 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: La kano-tranchero. Dramato en verso. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 43 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: La fantomo vivanta. Dramato en verso. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 23 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: Kurez, kurez, ocidero. Romano. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 139 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: La Odiinda Komedio di Karnobrises Testosteronides; od, universo bone futuita. Obcenajo teatral en kin akti. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2019. 33 p. (pdf-edituro)
Juste, Andreas: Idala foliumi. 3-ma edituro. Kun introdukto da Tazio Carlevaro. Bellinzona: Hans Dubois. 45 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: La formiko redkapa. Italia: Editerio La Plumo 2019. 14 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: La dolca oldineto. Italia: Editerio La Plumo 2019. 6 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: La mikra punto. Fablo. 2-ma edituro. Italia: Editerio La Plumo 2019. 14 p. (pdf-edituro) [1-ma edituro em 2013]
Madonna, Tiberio: La mikra punto 2. Fablo. Italia: Editerio La Plumo 2019. 10 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: L’arboro dil cielo. 2-ma edituro. Italia: Editerio La Plumo 2019. 24 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: La sonjo furtita. Rakonto. 2-ma edituro. Italia: Editerio La Plumo 2019. 24 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: La libro raptera. Rakonto. 2-ma edituro. Italia: Editerio La Plumo 2019. 69 p. (pdf-edituro)
Pascau, Louis; Carlevaro, Tazio: Modern Ido-poeti. Duesma edituro, revizita. Bellinzona 2019. 46 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo: Riveno a Lisboa. Personala (e mem pasable kulisala…) raporto kelke detaloza pri la 103-ma Universala Kongreso di Esperanto. Espinho. Editerio Sudo 2019. 59 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo: Dazlo. Originala poemaro en Ido.3-ma edituro, revizita, notizita ed ilustrita. Espinho. Editerio Sudo 2019. 41 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo (trad.): Alberto Caeiro (Fernando Pessoa): La gardero di trupi. 3‑ma edituro, revizita, notizita ed ilustrita per desegnuri e pikturi da virtuoza artisti anciena e moderna. Espinho. Editerio Sudo 2019. 98 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo: Lo mikra es bel. Esayeto pri la esenco di Ido. Tradukita al: Angla (Robert Carnaghan), Franca (Jean Martignon), Germana (Hermann Philipps), Hispana (Eduardo Rodi), Italiana (Fernando Zangoni), Rusa (Igor Vinogradov), Portugalana (Nuno Lemos), Valenciana (Partaka), Finlandana (Arto Moisio).2‑ma edituro. Espinho: Editerio Sudo 2019. 47 p. (pdf-edituro)
Sa, Herder (trad.): Lao-Ce: Tao Te Ching. Tradukita del Angla, da Herder Sá, segun tradukuro da Man-Ho Kuok, Martin Palmer e Jay Ramsay de la Chiniana. Hilversum: 2019. 47 p. (pdf-edituro)
Yen kelka statistikal datumi pri la supera listo:
Nombro de libri publikigita: 23
Nombro de verki originala: 20
Nombro de verki tradukita: 3
Nombro de autori e/o tradukinti: 8
Nombro de libri/broshuri papera: 0
Nombro de pdf-libri/broshuri: 23
Distributo autorala: Madonna (7), Drake (6), Neves (4), Carlevaro (2), Cossío Ramírez (1), Juste (1), Pascau/Carlevaro (1), Sá (1).
Nombro de pagini: entote 1.312
Jenri reprezentata: rakonto (7), poemaro (3), romano (3), dramato (2), antologio (2), esayo (2), raporto (1), novelo (1), obcenajo teatral (1), letri (1).
Ica mi-yaro esis vere sucesoza, mem rekordala, nam en ol aparis plu multa verki (23) kam dum la tota antea yaro (22) — qua establisabis absoluta rekordo (videz hike) — e da preske duople plu multa autori (8 kontre 5). Nur la nombro de pagini esas plu mikra (1.312 kontre 1.759).
Nu, existas nun multa Ido-libri lektebla e mem lektinda, por omna gusti e tendenci, e preske omna libri esas libere e gratuite disponebla e deskargebla en la reto. On do sequez la konsilo da Juste, qua yene kronizis la prefaco di La Serchado:
«Agez kom bon lektero : do vu lektez…»
(La supera imajo montras la kovrili di omna libri e broshuri publikigita dum ica unesma mi-yaro).

FOLIUMANTE NOVA CIENCO

1. Nova vorto, nova koncepto…
En 2001 aparis 16-pagina broshureto sorgoze redaktita da Robert Carnaghan, sub la titulo Lexiko di nova vorti. Inter la 434 nova oficala vorti (o plu juste: vorti ek nova oficala radiki) quin ol kontenas, sidas anke la sequanta:
seminar.o  A: seminar  F: séminaire (académique)  G: Seminar (Kurs)  H: seminario (académico)  I: seminario (accademico)
A. Juste (sinistre), A. Neussner (meze) e H. Jacob (dextre) en
La Chaux-de-Fonds, Suisia, 1981.
Fonto: © Literatura Foiro, 2018, n-ro 294, p. 224

Mankas la Rusa tradukuro, qua esus семинар (seminár). Mankas anke defino. Tamen, segun la Angla tradukuro e la klara interparenteza indiki dop la tradukuri FGHI, on povas facile konjektar ke parolesas pri praktikala kurso, ordinare en instituto, supera skolo, fakultato edc, en qua la instruktado esas mixata kun diskuti inter mikra labor-grupi.

Kad uldie eventis seminaro en Ido? Yes, segun raporto da Jacques Bol en Progreso(septembro-decembro 1981, n-ro 263, p. 7–9), del 24-ma til la 28-ma di agosto di 1981, en «Albergo Privat» — t.e. KCE, Kultura Centro Esperantista (la fonduro Gastejo Edmond Privat liquidacesis en 2000) —, en La Chaux-de-Fonds, Suisia, eventis Ido-seminaro organizita da Tazio Carlevaro, kun la helpo da SULI (Suisa Uniono por la Linguo Internaciona).
Bol komencas sua raporto per la sequanta espritajo: «Quankam ni idisti, lor l’arivo, sentabas ni kelke quale Mormoni kunvenanta en Vatikano (segun la dico di nia docero), ni devas konfesar ke ni aceptesis tre jentile, tre varme mem, dal jeranto dil Albergo».
La seminaron partoprenis dek-e-un personi dum la tota semano e «kin altri epizodale». La plu ampla temi esis linguistiko general ed interlinguistiko («temo pasable ardua e desfacila»), literaturo Idala e, precipue, Ido-poezio. La docero esis nulu altra kam Andreas Juste, «ecelanta diskursero», qua «mantenis intereso por ta temi dum la tota semano, inter omna audanti, qui nultempe perceptis ula sento di enoyo o tedo».
Yen, vortope segun la raporto da Bol, la partikulara temi e rezumo di singla leciono di ca historiala Ido-evento in partibus infidelium:
«Lundie 24 agosto:
»Unesma parto: Pri naturaleso
Bona linguo internaciona ne devas imitar l’existanta lingui nacionala, quin erore on nomizas naturala: singla linguo esas ya samtempe plu o min natural e plu o min artifical; singla linguo esas mixuro de ta du elementi segun diversa gradi.
L’ideo di naturaleso es nur mito naskinta pro socio-psikologiala kauzi.
»Duesma parto: Kontroversi pri literaturo
La diskursero studias pose la longa kontroversi pri l’utileso di literaturo en la domeno di la Linguo Internaciona.
Il explikas ke multa poeti ed autori respondis a la rezoni ne per argumenti ma per bela verki.
»Mardie 25 agosto:
Unesma parto: Pri la longa marcho di Couturatdum sep yari
Couturat rideskovris l’ideali da Cartesius e Leibnitz e volis konstruktar linguo ne nur por bona komuniko ma anke por klara penso e to esas, segun la docero, la maxim originala karaktero di Ido.
Pro to, Couturat esis la vera maestro ne nur di nia linguo ma, por irga serioza interlinguisto, la kreinto di la komparanta interlinguistiko.
»Duesma parto: Periodo di simpleso
La diskursero penetras sur la tereno di la kritiko literaturala e studias to quon il nomizas «la periodo di simpleso» ante l’unesma mondmilito, ed inter altra, la verki poezial da Devannes, Guignon, Liljedahl, de Beaufront e Hermann.
»Merkurdie 26 agosto:
Unesma parto: Renkontro dil tezi da Wilhelm Ostwald e Ferdinand de Saussure
La docero studias punto qua nultempe studiesis anke en l’Idistaro nek en linguistiko: to es, ke Wilhelm Ostwald deskovris la vera naturo di linguo, mem kelka yari ante Ferdinand de Saussure, qua generale, til nun, konsideresas kom l’inventero di ta nova teorio, segun olqua lingui ne esas misterioza afero ma sistemi de signi.
»Duesma parto: Periodo di florifo
To esas la periodo inter la du mondmiliti. La docero studias unesme la verki da quar magni: Gilbert Richardson, Tom Sweetlove, Jules Houillon, Sigvard Quarfood; koncerne ta periodo e ta autori, Henry Jacob, qua konocis plura inter li, helpis ni, per emocigiva personal rimemori, komprenar plu bone lia vivmaniero e karaktero.
»Jovdie 27 agosto:
Unesma parto: Adportajo de Jespersen
La diskursero duris studiante l’adportajo de Jespersen pri l’efikiveso e la tendenco vers simpleso en multa lingui.
»Duesma parto: Periodo di florifo (sequo)
Multa altra poeti studiesas, exemple: Gilbertus Vallaeys, Octave Legrand, Schiffman, Marcilla, Csatkai, ed cetera.
»Venerdie 28 agosto:
Principi, metodi e perspektivi
Ensemble, ni konstruktis la general sintezo, t.e.:
Ostwald — linguo kom sistemo de signi,
Jespersen — sempre ameliorebla,
Couturat — per raciono e logiko.
Tale, guidata da nia docero, ni sucesis distingar:
l’esencal principi di nia linguo,
la metodi,
la formi.»
Nu, nuna Idisti, lektinte la supera extreme atraktiva programo, povas nur regretar ke li ne asistis e ke, segun semblo, nulu filmagis od adminime enrejistris lo dicata en La Chaux-de-Fonds dum ta unika e certe neobliviebla semano. Tamen restis la skribita noti da Juste. E fakte, ye la fino dil seminaro, segun Bol, «omna partoprenanti expresis la deziro ke ta kurso imprimesez, exemple segun la formo di broshuro; ta deziro semblas rapide exaucesor».
Advere, en la sama numero di Progreso, ma en altra rubriko (Libri, p. 14), on povas lektar yena noto, nesignatita, ma supozeble anke da Bol:
«Idologio. La kurso da Andreas Juste eventinta en La Chaux-de-Fonds interesis multe omna partoprenanti. Esus tre regretinda ke ta granda laboro ne povus esar utiligata anke da altra Idisti. Segun informi recenta, editerio Hans Dubois konsentus editar la manuskripto. Tale tante granda savo ne perdesos, ol esos atingebla da omna Idisto, omna interlinguisto, omna dokta homo. La libro da Andreas Juste brilos en la biblioteki interlinguistikala, e formacos la bazo por cienco nova: “Ido-logio”, la cienco pri la linguo Ido e pri la kulturo, qua kreesis pri ta linguo, en ta linguo, por ta linguo.»
2. Sporadika florifo di Ido
Parenteze, quik pos la seminaro (del 29-ma di agosto til la 3-ma di septembro) eventis en altra Suisa urbo (Jongny) la tradicionala singla-yara Ido-konfero, pri qua aparis detaloza raporto da Bol en la sama numero di Progreso (p. 1–6). Per olta on povas konstatar ke lore eventis ul-sorta riflorifo di Ido. Exemple, sundie, ye la 30-ma di agosto, ye 10 kloki, «Samideano Juigner, sacerdoto katolika, agas Eukaristio (katolika kulto): plura samideani lektas, en Ido, texti de la Biblo, pri la turmo di Babel, e pri l’apostoli parolanta multa lingui; Sro Juigner predikas en Ido (Emocigant instanto: to rimemorigas l’olima tempo, kande Kanoniko Houillon predikis en Ido en Zürich dum la kongreso di 1928».
Pri la sama sacerdoto, Bol komunikis anke lo sequanta: «Sioro Robert Juigner, franca sacerdoto qua vivas en Japonia, raportas pri sua labori (qui esas imensa). Yuna japoniani korespondas per Ido kun amiki en diversa landi, mem en Kirgizia. Ultre lo, il montras exemplero di la lexiko Ido-Japona, quan il redaktis: ja 281 pagini kontenanta plu multe kam 9000 vorti».
3. Anunco pos longa pauzo
Ni retrovenez al projeto editar la materiaro dil tre sucesoza kurso da Andreas Juste…
Nu, quankam la seminaro eventis en 1981, me ne trovis irga eko, dum la sequanta sep yari, pri la editala projeto. Tamen, en Progreso 285 (januaro-aprilo di 1989, p. 15), aparis yena anunco (o plu juste, “preanunco”) nesignatita (ma tre probable anke da Jacques Bol):
«Nova verko
»Idala foliumi
»Sub ta modesta titulo, nia studioza amiko e samideano Andreas Juste esas skribanta nova importanta verko qua esas la rezulturo de tre longa studiuri e mediti pri la formaco di nia linguo e qua es fakte traktato di Idologio.
»Per adportar lumo pri eventi ed opinioni olima, ta esayo esos anke e precipue utila por adaptar ed ameliorar l’Ido-linguo.
»Ta verko qua kontenos aproxime 100 pagini esos plu explicita danke a multa noti, komenti e citaji de diversa texti anciena, to quo demonstras lua serioza karaktero. La Belga grupo, dum sua yarala konfero en Novembro, decidis *publisar ye sua spensi, ta verko, per fotokopiuri.
»Ta esayo, kun la recenta “Kontributaji a la studio di la historio di nia linguo” da Henry Jacob, konstitucos certe moderna e tre valoranta kontributo a la studio dil Interlinguistiko.
»Por sugestar kelke en qua spirito ta nova verko esis skribita, yen la prefaco di “Idala foliumi”; ni intencas, en la *nexta edituro di Progreso, esbosar la precipua elementi de ta importanta traktato.»
Sequas la prefaco da Juste (p. 15–16), olquan me sube senhezite riproduktas integre, ne nur pro lua nedubitebla interesiveso, ma anke *quoniam ol, pro misterioza motivo, ne aparis en la posa sam-titula verko, kande ol editesis en 1998, nek lor la riedito en 2019. Yen ol:
»Idala foliumi
»La titulo dil yena esayo esas nul fantazio: l’ideo naskis ya dum foliumar kun plumo en manuo mult Idala revui, del epoko, quan ni povas nomizar “heroala”.
»E lo genitis sentimento di prodund admiro.
»Tre skarse tal fenomeno eventis en la historio dil idiomi: dum tri o quar generacioni homi esforcis kun pasiono por konstruktar linguo maxim perfekta posible.
»Tala persevero, tal idealismo semblas preske unika. Ta pioniri ne vidis la suceso, e li vere aplikis la devizo dil glorioza Tacemo: “nek on bezonas esperar por entraprezar, nek sucesar por perseverar”.
»E lo divenis sempre plu evidenta per la pasar dil tempo. Dum l’unesma periodo ya l’ideo di linguo universal esis segun la modo, “en la vento” segun l’aktual expreso. Ma pokope ta susteno desaparis. La pretendo dil adepti di mediokra linguo prizentar ol kom l’unika solvuro ne varieturadmisenda malgre lua defekti, ed altraparte la rinasko dil idiomal shovinismi, baris la voyo per solid obstakli. E malgre lo l’Idisti duris transmisar sua Idealo.
»La duesma sentimento esis ta di certena responsiveso. Ja nun multa revui desaparis, egarit o destruktit, o nekonsultebla. E ta, qua deziras studiar la historio dil Ido-movemento es presle simil ad arkeologo probanta restaurar antiqua mozaiko; multa peceti mankas, ma per asemblar paciente le restanta lu pokope sucesas ritrovar la generala traiti e do l’intenci dil artisto di olima tempo.
»Tale per kolektar citaji e frazi, per ordinar e komparar li on vidas lente ma sekure aparar l’evoluciono dil opinioni, kelkafoye kontrastanta, ma plurfoye konverganta malgre sua diverseso.
E de tal ensemblo naskas historio, ne di la fakti, ma dil idei dil Idistaro tra ok yardeki, quaze bazo dil Idologio.
Pro la magna rolo, quan l’Idisti pleis en Interlinguistiko, lo esas nia tasko salveguardar lia penso. Ultre lo ni povas esperar, ke to posibligos nova developi per harmoniar oportun ameliori e necesa kontinueso.»
Parenteze me adjuntez ke nek ica prefaco nek la antee citita (pre)anunco irge mencionas la seminaro de 1981, quale se la verko havus nula relato a ta historiala evento…
4. La verko tandem aparas!
En Progreso 313 (mayo-agosto di 1998, p. 1), aparis yena anunco, per la plumo di Jacques Bol:
«IDALA FOLIUMI.
Unesma edituro di
Idala foliumi (1998),
en A5-formato.

»Tala esas la titulo di nova, valoroza ed importoza verko (80 pagini) da nia studioza samideano Andreas Juste; ol esas la rezulturo di mediti dum nombroza yari pri Ido-origino, -historio, -kulturo ed -evoluciono: ol specale adportas respondi a questioni pozita pri la strukturo dil Ido-linguo.

»Ta verko jus editesis (januaro 98) da “Editerio Hans Dubois” qua apartenas a nia samideano Dro Tazio Carlevaro, medicin-doktoro, specalista en psikiatrio e psikoterapio, samatempe  experta interlinguisto en Bellinzona (Suisia); en ica domeno, il esas prezidero dil Konsultiva Komitato di CDELI (Centro por Studio e Dokumentizado pri la Linguo Internaciona) en La Chaux-de-Fonds (Suisia).»
Carlevaro, cetere, ne nur editis la verko, ma anke adjuntis prefaco, en qua il revuas la komplikita elaboreso dil verko e, pluse, informas la lekteri pri ulo quon Bol unplusafoye tacis en sua anunco en Progreso, nome, ke la ideo pri la verko konsequis del mencionita seminaro eventinta en 1981 en KCE, dum qua «Andreas Juste parolis pri la origino di Ido, pri la idei di Couturat, Jespersen, Ostwald, pri la kulturala e linguala rolo di de Beaufront, pri la linguo ipsa, e pri la literaturo, qua aparis en Ido-linguo, sive tradukit sive originala. Il savis developar sua argumenti impresive ed interesive: yen homo kun idei, kun konoci, kun kapableso docar pri desfacila temo, pri qua on ne tre ofte recevas kompetent informi». (p. 3)
Konfirmesas do la ne-eskartebla relato inter Idala foliumi — verko qua quaze cimentizas e maturigas nova cienco, nomizebla kom Idologio — e la historiala seminaro de 1981. Tamen me konjektas ke la verko preanuncita da Bol en 1989 ne esas precize la sama kam olta qua pose publikigesis da Carlevaro en 1998. Kredeble, ol esis mem plu ampla, e do inter 1989 e 1998 Juste kelke modifikis sua projeto. Kad, exemple, la verko-klado de 1989 kontenis la studiuri pri la diversa poeti, olqui konstitucis importanta elemento di la kurso da Juste en 1981 ma pose omisesis en la edituro de 1998? Me ne savas lo. Tamen, en 1994 — do inter la preanunco da Bol e la editeso dil verko — aparis specala numero di Progreso(300, do jubileala!), konsultebla hike, en qua Juste insertis pasable konciza studiuri pri yena poeti: Löfvenark, Liljedhal, Beaufront, Devannes, Hermann, Quarfood, Houillon, Richardson, Sweetlove, Dimitriev, Pascau, Bouts, Porzenheim e H. Neussner.
Esas do probabla ke, insertinte tala materiaro en Progreso en 1994, Juste pose judikis kom preferinda ne repetar ol en la verko Idala foliumi, qua ya havis skopo kelke diferanta de olta dil seminaro quan il konceptis, prizentis ed animis en 1981.
Yen do la historio, ya nekompleta, ma pasable detaloza, ne nur pri tre valoroza verko, jus rieditita (e hike trovebla), ma anke pri la fundamenti, armaturo e pilastri di nova cienco, qua de nun darfas pazar, se ne prezuntoza o superba, adminime fiera pri sua unikeso e pri sua yuro existar e montrar su al mondo.
Malgre l’importo di ca verko da Juste, me opinionas ke ol ne inauguris idologio. Ja en la pionirala tempo di Ido on povas remarkar e mem juar la premici di ca nova cienco. Exemple, la ankore nun lektinda e primeditinda artiklo Pri nia metodo, da Couturat — aparinta en Progreso (II, decembro 1909, p. 579–582), faksimile lektebla hike, kun lora ortografio ed imprimal aranjo, o hike, riskribita da James Chandler, anke kun lora ortografio, ma kun interkrampona “traduko” dil arkaikismi, o mem askoltebla hike, voce lektata da Steve Walesch per bela pronunco ed agreabla modulaco — esas forsan la maxim grava reprezentanto dil premici dil nova cienco, a qua Juste pose donis nova impulso e moderna tono.
Tamen, fortunoze, okupeso pri idologio, e nova idei e fresha perspektivi pri lua temaro, ne interruptesis nek cesis pos la transpaso di Juste. Anke recente aparis lektinda studiuri ed esayi pri ca feldo ankore explorinda e fruktoza. La maxim importanta kontributajo recenta, mea-opinione, esas l’artiklo Pri la ciencala principi, da Tiberio Madonna, publikigita en lua revuo La plumo Idala (2013, n-ro 1, p. 54–61), qua esas deskargebla hike. Ica studiuro, judikebla kom ulsorta “konstitucala charto” di Ido, esas bela komplemento di Idala foliumi e helpas ni plu bone intelektar la plaso di Ido en la panoramo interlingual ed en la cenaro interlinguistikal e, precipue, plu profunde komprenar la motivo di lua nasko, di lua developeso e di lua rezistiveso, malgre la lora e nuna desfavoroza cirkonstanci e kondicioni.

Espereble ica nova cienco ne cesos florifar e fruktifar anke future!

2018: REKORDALA YARO EN LA IDO-LITERATURO

Dum la yaro 2018 aparis la sequanta Ido-libri o broshuri:
Drake, Brian: Nokto-gardeno. Noveli. Duesma edituro, emendita. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 92 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian: La aboyanta lando. Farso politikal. Romano. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 329 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian: Poemeti por puereti. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 25 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian (trad.): Jack London: Revoluciono ed altra esayi. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 44 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian (trad.): Tri Melodramati Gotika. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 110 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Dramati expresistala. Kin teatraji. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 156 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Voltaire: Kandido, od optimismo. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 101 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Gotika noveli. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 136 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Oscar Wilde: Salome. Tragedio en un akto. Ilustruri da Aubrey Beardsley. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 44 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): Robert E. Howard: Konan la Barbarulo. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 94 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: Astoneso. Poemaro. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 39 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian E.: Pagini trovita en fango. Noveli. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 124 p. (pdf-edituro)
Kasper, Marion (trad.): Trublita aquo (desegnita rakonto). Specala edituro di Ido-Saluto!, 2018/3. 34 p.
Madonna, Tiberio (trad.): Kansoni Kristnaskala. 3ma edituro. Italia: Editerio La Plumo 2018. 14 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: L’arboro dil cielo. Italia: Editerio La Plumo 2018. 21 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: L’asasino di Gonçalo. Detektivo-romaneto di cienco-fiktivajo. Italia: Editerio La Plumo 2018. 106 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: La sonjo furtita. Italia: Editerio La Plumo 2018. 22 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: Reflekti pri la logiko en la linguo Ido. Italia: Editerio La Plumo 2018. 43 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo: Esperanto ed Ido: diferanta voyi adsur Parnaso. Komparanta studiuro pri la developeso di Esperanto ed Ido kom poeziala lingui. Espinho. Editerio Sudo 2018. 97 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo: Muliero qua savas la Latina…Komparanta studiuro pri tri mulieri savoza. Espinho. Editerio Sudo 2018. 32 p. (pdf-edituro)
Yen kelka statistikal datumi pri la supera listo:
Nombro de libri publikigita: 21
Nombro de verki originala: 11
Nombro de verki tradukita: 10
Nombro de autori e/o tradukinti: 4
Nombro de libri/broshuri papera: 1
Nombro de pdf-libri/broshuri: 20
Distributo segunautora: Drake (13), Madonna (5), Neves (2) ; Kasper, M. (1)
Nombro de pagini: entote 1.667
Jenri reprezentata: novelo, rakonto, romano, teatrajo, esayo, poezio, kansono, *kartuno
La yaro esis vere sucesoza, mem rekordala. Segun la Bibliografio di Ido, da Carlevaro/Haupenthal (1999), ne aparis tanta Ido-verki samyare ja de 1928! En ta yaro ya aparis 37 verki, ma 2018 esas la yaro en qua aparis plu multa literaturala verki ampla, t.e., tre paginoza (novelari, rakontari, romani).
Pluse, unesmafoye la sama autoro publikigis 13 literaturala  verki en la sama yaro! Yen nombro *difikulte atingebla, senprecedenta en Idia, tre probable anke en tota *Auxilandia, e forsan pasable rara mem en literaturi di lingui “teritorial”.
Ja en 2017 la rekolto esabis tre kontentigiva. Yen la listo de verki aparinta en ta yaro:
Couturat, Louis: Studyo pri la derivado en la Linguo Internaciona. Paris 2010. Delagrave 88 p. 2ma edituro, transskribita da Tiberio Madonna en 2017. (pdf-edituro)
Drake, Brian E. (trad.): L. Frank Baum: La sorcisto de Oz. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2017. 93 p. (pdf-edituro)
Drake, Brian: La Krulo di la domo di le Usher. Dramato por aktori o marioneti de la rakonto da Egdar Allan Pole. Oxford, NY: The Oxford Rationalist 2018. 15 p. (pdf-edituro)
Heitze, Gert (komp.): Ido-lektolibro. epubli: Eselte Meto 2017. 116 p.
KuriyamaHitoshi: 簡易イド語文法. La praktikala Ido-gramatiko por Japoni. 2017. 28 p. (pdf-edituro)
KuriyamaHitoshi: La praktika Ido-gramatiko por Esperantistoj. Tradukita del Japoniana da Nadi Pedia. Kontrolita da Bebson Hochfeld. 2017. iv, 26 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio (trad.): Kansoni Kristnaskala. Autoro: 2017. 12 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: La saponbulo. Fablo. 2017. Autoro: 16 p. (pdf-edituro)
Madonna, Tiberio: Novido. 2017. Autoro: 35 p. (pdf-edituro)
Neves, Gonçalo: Dazlo. Originala poemaro en Ido. Duesma edituro. lulu: Editerio Sudo 2017. 36 p.
Partaka(trad.): Espritaji. Barcelona: autoro. 2017. 50 p. (pdf-edituro)
Schlemminger, Günter (trad.): RenateHolland-Moritz: La trairo-chambro. Das Durchgangszimmer. Bilingua edituro. Berlin: Ido-amiki Berlin 2017. 214 p. (Ido-lektajo, kayero 4)
Schlemminger, Günter (trad.): La lumo venas del esto. Jurnal-artikli pri nun-tempa eventi en kelka selektita stati dil olima Sovietuniono. Berlin: Ido-amiki Berlin 2017. 84 p. (Ido-lektajo, kajero 5)
Yen kelka statistikal datumi pri la supera listo:
Nombro de libri publikigita: 13
Nombro de verki originala: 8
Nombro de verki tradukita: 5
Nombro de autori e/o tradukinti: 8
Nombro de libri/broshuri papera: 4
Nombro de pdf-libri/broshuri: 9
Distributo segunautora: Madonna (3), Drake (2), Kuriyama (2), Schlemminger (2), Couturat (1), Heitze (1), Partaka (1), Neves (1)
Nombro de pagini: entote 813
Jenri reprezentata: rakonto, fablo, romano, teatrajo, poezio, esayo, kansono
Anke la yaro 2017 esis sucesoza: segun la mencionita bibliografio, ne aparis ya tanta Ido-verki ja de 1932, kande on publikigis precize la sama nombro kam en 2017 (13). Kompare a 2018, en 2017 plu multa homi (8) publikigis verki kam en 2017 (nur 4). Pluse, en 2017 aparis plu multa papera libri (4) kam en 2018 (nur 1). Ica tendenco (diminuto dil nombro de papera libri) esas mala por homi qui preferas lektar tala libri (quala me, exemple) e anke por Ido-propageri, qui havas poka libri expozebla (Ido-amiki Berlin certe subisas ica problemo). Tamen ol havas anke avantaji: pdf-libri esas quik acesebla ad omni, ne nur a pagivi e pekuniozi, e pluse, en tala libri on povas facile, per la sercho-funciono di pdf-lektilo, facar explori pri linguo-uzo (me agas lo pasable ofte, kun granda profito). Esus plu bona se pdf-libri esus anke komprebla kom papera libri, exemple, che lulu o simila *siti, ma regretinde tre poka Ido-libri esas trovebla ibe.
Nu, existas nun multa Ido-libri lektebla e mem lektinda, por omna gusti e tendenci. On do sequez la konsilo da Juste, qua yene kronizis la prefaco di La Serchado:

«Agez kom bon lektero : do vu lektez…»

KURTA RAKONTO PRI QUALE (NE) EVENTIS KRIST-NASKO

Iozef duktas per la ligo-rimeno l’asnyuno sur qua amazonatre
kavalkas Maria, gravida ye Iesu.
Fonto: Pinterest
Sub la titulo Breve história de como (não) foi o Natal («Kurta rakonto pri quale (ne) eventis Krist-nasko») aparis, ye 2018/12/25, en la retala Portugalana-lingua jurnalo Observador («Observanto»), tre interesanta e samtempe amuziva artiklo (lektebla hike) da Patro Gonçalo Portocarrero de Almada, katolika sacerdoto qua publikigas semanala rubriko pri religiala temi en ta periodalo ed ofte skriptas anke por altra retala jurnalo, nome Voz da Verdade («Voco dil Vereso»).
En ica artiklo l’autoro imaginas amuziva dialogo inter Maria ed Iozef dum lia *difikulta periodo quik ante la nasko di Iesu. Me tradukis la tota texto ad Ido e demandis del autoro permiso por publikigar la tradukuro en mea blogo. Patro Portocarrero de Almada tre afable donis sua permiso per e-postal mesajo sendita ye 2018/12/28, e me esas tre gratitudoza pro lua komplezemeso.
En mea tradukuro me uzis, por la biblala citaji, la texto dil Evangelio da Santa Lukas (trovebla hike), tradukita del Greka e detaloze komentita dal Nederlandana katolika sacerdoto Louis Kauling, M.S.C. (Missionarii Sacratissimi Cordis, «Misioneri dil Sakrega Kordio»), olqua publikigesis dal famoza Ido-kontoro en Thaon-les-Voges, Francia (1926, 90 p.).
Yen do la texto da Patro Portocarrero de Almada, en la Linguo Internaciona di la Delegitaro:
Kurta rakonto pri quale (ne) eventis Krist-nasko
Quale la Mesio povas venar adsur Tero sen mem havar plaso por naskar!? Ube on ja vidis tal kozo?!
Patro Gonçalo Portocarrero de Almada
Fonto: Observador

Quale eventabus Krist-nasko, se Iesu esus filio di altra Maria, mariajita kun altra Iozef?! Ne esas posibla savar lo, ma on povas divinar lo, konsiderante to quo tante ofte eventas inter spozuli e lua spozini.

On imaginez do ke la spozi ja es arivanta a Bethlehem di Judea e ke Maria, egarde la kustumal muteso maskulal, komencas la konverso:
— Me esperas ke un de tua familiani aceptos ni, nam me ne volas parturar la bebeo en gasteyo!
— Me garantias nulo, nam, de kande on partigis la heredajo pos la morto di avulo Eleazar (Mt 1: 15), omni iracas. Ad omni me dicis ke ni venos adhike, por la nasko di Iesu, e nulu respondis!
— Vi esas tante fiera apartenar al «dinastio e gento di David» (Lk 2: 4) e tamen ne mem interparolas! Mea familio forsan ne havas tal importanta ancestri, ma adminime ol aceptas sua parenti!
— Me ja imaginabis lo, nam es sempre la sama muziko: tua familio ecelas pri omno, e la mea es apta por nulo! Ma, evidente, tu es senmakula Maria, e me esas nur karpentisto Iozef!
— Me ne dicis lo, ma advere ni balde arivos en Bethlehem, e til nun aparis nula membri dil rejala gento…
— Ka do li ne esas tala?! Ka me kulpas ke me apartenas al «dinastio e gento di David»?!
— Tu forsan ne kulpas, ma til nun me vidis nula profito!
— Nu, ne obliviez ke ne me implikis ni en ica embaraso! Qua dicis «yes» a certena anjelo qua aparis a lu? Certe ne me! Tu tre bone povabus pregar ta Gabriel parolar kun me, e me ya dicabus a lu ke ne suficas sendar la filio di Deo al mondo: oportas garantiar lua entrateno! Quale la Mesio povas venar adsur Tero sen mem havar plaso por naskar!? Ube on ja vidis tal kozo?!
— Quala joko! Quon me povabus dicar al anjelo, segun tu? Ke lu vartez dum kelka tempo, por ke me irez al karpenterio saveskar ka tu havas ul obligeso en la nasko-dato dil filio di Deo?! Sincere, Iozef, tua rejala kapo ne perdez la raciono…
— Sempre la sama muziko! Yen do: Vua Ecelenco decidas segunvole e pose Iozefeto mustas subisar la konsequantaji! Se me aceptabus la mencionita anjelo, to ne eventabus tale! Me garantias lo a tu!
— Nekredebla! Nun me intelektas pro quo Zakarias restis muta til la nasko di Ioannes la Baptero (Lk 1: 20)! Mea kuzino Elizabeth esis ya fortunoza (Lk 1: 36), nam el ne mustis tolerar ilu dum la non monati de gravideso!
— Yen plusa stranjajo! Pro quo ta Gabriel pregis olda paro quala Elizabeth e Zakarias (Lk 1: 36) naskigar filio en ta evo?! Me savas ke en la Cielo on ne havas kalendario, nam on vivas en eterneso, ma nulu meritas subisar tal malajo!
— Nu, tu forte eroras, nam ico esis ne malajo ma granda benediko da Deo! Me akompanis la lasta tri monati de gravideso di Elizabeth, e lia filiulo naskis tote senprobleme (Lk 1, 57)!
— Forsan omno eventis tote bone, ma la infanto ne longe havos genitori, ne dubitez lo! Ne astonesez se pose, sen genitori e frati, il iros vivar en la dezerto e nutros su per akridi e sovaja mielo (Mt 3: 4)!
— Ka to es mala? Sempre existis viri e mulieri qui selektis tala loki solitara por ibe konsakrar su a pregado e penitenco…
— Nu, nu, bona exkuzo por ti qui ne volas laborar! Saveskez ke me ne volas ke Iesu renkontrez ta kuzo: lu divenez karpentisto quale me!
— Tote ne pensez pri to! Deo certe ne sendis sua filio al mondo por ke lu karpentez tabli e stuli! Il prefere irez aden la templo, quale me, lor mea yun-evo, ed ibe lu lernez la Lego e la profeti.
— E de kande la Lego e la profeti es utila por nutrar familio?! Lu ya mustas laborar! Tua granda kontemplemeso ya esas posibla nur pro ke me entratenas la familio! Me volus savar quale tu e tua filio guvernus la domo sen mea laboro! Ecepte se tu esperas ke il transformos aquo a vino (Io 2: 1 –11) e multigos pani e fishi (Mk 6, 35–44)!
Dume li arivis en Bethlehem. Iozef, qua duktis l’asnyuno per lua ligo-rimeno, direktis su al habiteyo di kuzulo, ilqua dicis a lu ke lua domo esas plena e do il ne povas aceptar li. Pose il iris ad altra «parenti e konocati» (Lk 2: 44), ma omni refuzis aceptar li. Uli mem reprochis lua neprudenteso pro ke il facis tante longa voyajo kun Maria en tala stando. Lore li direktis su al albergo, ma anke ibe li ne trovis plaso (Lk 2: 7).
Maria itere divenis nepacienta:
— E nun, Iozef?! Tu insistis venigar me «del urbo Galileana Nazaret a Judea, al urbo di David, qua nomesas Bethlehem» (Lk 2: 4) e, konseque, ni ne havas plaso por sejornar! Bona laboro! Ni prefere venabus al hemo di mea kuzino Elizabeth. Ma, evidente, *quoniam el esas mea familiano, tu ne volis lo! Li certe aceptabus ni, kontraste a tua parenti!
— Tre recente tu sejornis ibe dum tri monati, e nun tu volas retrovenar adibe?! Ka tu spozigis Zakarias o me?!
— Evidente me spozigis tu, ma Zakarias, qua mem es sacerdoto, sempre esis tre suciema e, dum ta tri monati, il nultempe disputis kun Elizabeth!
— Il ya esis muta!
— Ka tu darfas parolar pri muteso? La quar Evangelii kontenas nula vorto dicita da tu, ne mem «nu»! Zakarias, muta o nemuta, sorgis pri ke Elizabeth indijez nulo kande la filio naskis! E me, qua tamen spozigis karpentisto, ne havas mem bersilo por kushar lu! E posible lu naskos mem en ula stablo…
— Ne pen-valoras akuzar me pro nia veno adhike, nam to eventis ne pro mea inicio, ma pro ke «l’imperiestro Augustus ediktis kontar la habitanti dil tota mondo» (Lk 2: 1) per enskribeso di singla familio en la loko di lua origino e ne di lua rezido. Pro to ni venis a Bethlehem di Judea, quale tu savas! Me ne kulpas ke tu aceptis gravideskar precize nun, kande ni mustis facar ica voyajo!
— To signifikas ke tu tam bone satisfacas la tradicioni dil «dinastio e gento di David» (Lk 2: 4) kam es obediema ad Augustus! Ne dicez a me ke nun, pro esar tante Romana, tu anke adoros la statuo dil pagana imperiestro, nur pro ke la guberniestro imperis lo?!
— Me esas ne Romana ma anke ne tante fola ke me rezistus la imperi dal guberniestro! Tu savas tre bone ke me nultempe adoris idoli nek la statuo di irgu. Tamen ni ne povis ne venar a Bethlehem, por ke tua filio enskribesez hike, kom membro dil «dinastio e gento» di David, quale cetere la profeti dicis.
— Nu, saveskez ke, nun, la profeti ne esas mea maxim granda sucio. Me ya volas ke tu prokurez a ni, maxim balde posible, irga plaso, nam me ne plus toleras la trepidado di ca olda mulo!
— Lu esas nek olda nek mula, ma asnyuno (Mt 21, 1–11). Ni do sejornez hike, nam trovesas abundanta palio e mem kripo (Lk 2: 7, 12, 16), qua povos suplear lito por la bebeo.
— Tre bela bersilo ora! — Maria mokis, dum ke, maledikante sua desfortuno, el penoze adpazis palio-monto, sur qua el pose kushis su, expirante tristega sospiro e grunante neperceptebla lamento.
…………
Precize tale (ne) eventis Krist-nasko, 2018 yari ante nun. Ma ol povabus eventar tale, se la protagonisti ne esus Nia Siniorino e Santa Iozef. Ica imaginita dialogo ne esas komedio pri la sakra familio — honi soit qui mal y pense! [«shamez ta qua pensas male pri to!», NdT] — ma dramato pri la familii desunionita o pri la spozi nekonkordanta. Pri lia nekonkordo kulpas nek l’altru, nek la skarseso di material havaji, nek triesma personi, nek altra cirkonstanci, irge quante penoza li esas, ma la manko di karitato ipsa. Maria e Iozef vivis harmonioze, nam li agis omno por ke, super la nekonkordi qui es normal che irga spozi o familio, amo sempre preponderez.
Krist-nasko esas la festo en qua, quankam omno segun semblo eventis tante male, advere omno eventis perfekte. «Deo es amo» (1Io 4: 8, 16): ne irga amo, ma ta karitato qua «pardonas omno, kredas omno, esperas omno e toleras omno» (1Kor 13: 7).

Santa Krist-nasko!

PASTORALO MEA

Adorazione del Bambino con San Giovaninno 
(«Adorado dil Infantulo kun Santa Ioanneto»),
glezita terakotajo (c. 1495–1500) da Andrea
della Robbia (1435–1525) e da lua
filiulo Giovanni (1469–1529/30),
Italiana skultisti.
Expozata (de 1891) en la monakeyo
 di SS. Annunziata delle Murate, Firenze.  

Ho-nokte me konjektas ke existas

altra kolorito en la Krist-naski
kun rentiri e buraski nivoza.
Me adpazas vetrino sur la strado
e haltas ibe, muta, vertikala,
dum ke la dorso examenas hasti
e frenezii cis la neta vitro.
Transvitre me serchas la prima nasko
(Esperi lore lojis en la stablo
obskura, an kripo sur litiero!)
ma trovas nur groteska fardo bunta,
peruki, maskili e krizokalko.
Cintilifanta kripi oripela
ho-nokte ofras lauta bonimento.
De ibe karakolas la barbozi
en reda boneto velura, gaye,
kun saki bufanta, plena de trompi,
reklami mentiera, fals idoli,
e gestas al turbo straso-avida.
Ho-nokte me perceptas la vigilo
da enti suspendata qui expektas
retroveno di lo prime naiva.
Ne sonas brami di asni e bovi;
korpuskuli torporanta vartas nun,
super neono-ampuli dazlanta,
til ke venos mesiatri habila
en nova uniformi ed itere

anuncos lo kredenda da ni omna…

SUFIXALA RIMIFO: KA KRIMINO, DELIKTO O KONTRAVENCO?


emoc-ikoni cherpita che Pinterest hike e hike.

Sufixala rimifo en nia lingui nacional
Sufixala rimifo, t.e. rimifo per sufixi (exemple, glorioza / famoza; montaro/ homaro; beleso / grandeso) esas poeziala procedo sat ofta e tolerata en nia lingui nacional.
Yen exemplo pri la Franca, del fablo Le corbeau et le renard («La korvo e la foxo»), da Jean de La Fontaine (1621–1695):
Maître corbeau, sur un arbre perché,
         Tenait en son bec un fromage.
Maître renard par l’odeur alléché,
         Lui tint à peu près ce langage:
La unesma e triesma versi rimifas per la sufixo ‑é («‑ita; ‑ata»).
Yen plusa exemplo pri la Franca, del poemo Parfum exotique («Exotika Parfumo»), da Charles Baudelaire (1821–1867):
Une île paresseuse où la nature donne
Des arbres singuliers et des fruits savoureux;
Des hommes dont le corps est mince et vigoureux,
Et des femmes dont l’œil par sa franchise étonne.
La duesma e triesma versi rimifas per la sufixo ‑eux («‑oza»).
Yen exemplo pri l’Italiana, de Divina commedia («Deala komedio»), maestro-verko da Dante Alighieri (1265–1321):
Ed una lupa, che di tutte brame
sembiava carca ne la sua magrezza,
e molte genti fé già viver grame,
questa mi porse tanto di gravezza(I, 49–52)
La duesma e quaresma versi rimifas per la sufixo ‑ezza («‑eso»).
Yen fine exemplo pri la Portugalana, del epikajo Os Lusíadas («La Luzidi»), maestro-verko da Luís de Camões (c. 1525–1580):
E também as memórias gloriosas
Daqueles Reis, que foram dilatando
A Fé, o Império, e as terras viciosas
De África e de Ásia andaram devastando;
E aqueles, que por obras valerosas
Se vão da lei da morte libertando;
Cantando espalharei por toda parte,
Se a tanto me ajudar o engenho e arte.(I, 2)
Del ok versi en la supera strofo, sis — do 75%! — rimifas per la sufixi ‑osas(«oza») ed ‑ando («‑ante»)…
Sufixala rimifo en Esperanto
En Esperanto cirkulas ja de sat longa tempo la interesiva e kelke jokoza vorto adasismo, signifikanta «sufixala rim(if)o». La vorto, inventita dal Polona Esperanto-skriptero Antoni Grabowski (1857–1921) — ilqua abominis e kondamnis tala rimifo — kariktas la tendenco dal unesma Esperanto-poeti rimifar per vorti ornita per sufixi, precipue per ‑ad‑, exemple: laboradas / sendadas.
Zamenhof ipsa ofte, mem tro ofte, rekursis a tala rimizo, tamen ne tam multe per ‑ad‑ kam per ‑ec‑, ‑iĝ‑, ‑ig‑, ‑ar‑ e per participal sufixi (precipue ‑ant‑ ed ‑it‑). Exemple, en sua 60-versa poemo Al la fratoj, publikigita en La Esperantisto (1890, n‑ro 7, 39) Zamenhof — sub la pseudonimo Hemza —uzis ne min multa kam 14 versi sufixale rimizita (do 23,3%). En altra poemo, La espero, plu mikra (24-versa) — nun konocata da omna esperantisto, nam ol konstitucas la texto dil Esperanto-himno — Zamenhof uzis 10 versi sufixale rimizita (do 41,7%!), e la lasta strofo konsistas mem ek nur tale rimizita versi:
Nia diligenta kolegaro
En laboro paca ne laciĝos,
Ĝis la bela sonĝo de l’ homaro
Por eterna ben’ efektiviĝos.
Tamen tala rimifo pokope divenis desprizata ed evitata da Esperanto-poeti, precipue pos ke, en Parnasa Gvidlibro (1932), Gaston Waringhien (1901–1991) e Kalman Kalocsay (1891–1976) explicite kondamnis tala rimifo. Ilta ya ferme e senapele asertis (p. 29 dil 2‑ma edituro, 1968) ke «estas malpermesite rimi per sufiksoj» («esas interdiktata rimifar per sufixi»), dum ke ilca plu subtile (p. 77–78 dil 2‑ma edituro) versifis yene:
Rimfaro per la sama elemento
nur pri senpovo, aŭ maldiligento
atestas. Do sufiĉu ĉi rimarko:
la adasismoj indas je elsarko.
(«Rimifo per la sama elemento
nur ago da senpova indolento
atestas. Do suficez ca remarko:
sufixo-rimi irez aden sarko».)
L’atitudo di Kalocsay pri tala rimifo probable konsequas anke de ke en la klasika Hungariana poezio on tro ofte e tedive uzis sufixala rimi (ragrímek), do il impetuoze reaktis kontre tala uzo en la yuna auxiliara linguo ed agis omno posibla, per exhorti e per sua propra exemplo, por despersuadar la novica bardi rekursar a ta moyeno, judikata kom signo di amatoreso o mem nehabileso poezial. Pro to Kalocsay — certe kun enorma esforco — sucesis tradukar ad Esperanto, per rimizita 11-silaba versi e sen irga sufixala rimo, la tota Inferno da Dante, quankam olca konsistas ek 4.720 versi kontenanta tre desfacila rimala skemo katenigita (terza rima)! Lua tradukuro aparis en 1933 e juis granda suceso. Tamen oportas dicar anke ke, quankam abominante sufixala rimi, mem le bele sonanta, Kalocsay ne retenis su de rekursar a rimifo per kompozuri stranja (ringmarĝenas: IV, 24) o leda (aglflugile: IV, 95)…
Nu, pos multa yari, en 2006, la Brazilian editerio Fonto publikigis tradukuro dil tota Divina commedia, dal Italiano Enrico Dondi (1935–2011), ilqua, ne sequante la exemplo di Kalocsay, spareme rekursis a sufixala rimi kande to montresis komoda o konvenanta por precize tradukar la senco dil versi da Dante. Exemple, por tradukar la 4720 versi de Inferno, Dondi uzis 47 sufixala rimi (do preske 1% del tota rimaro), tale distributita:
‑it‑ (34)
‑at‑ (5)
‑ist‑ (3)
‑ant‑ (3)
‑int‑ (2)
La sama editerio, cetere, publikigabis en 1980 La Luzidoj, rimizita Esperanto-tradukuro, dal Braziliano Leopoldo Knoedt (1921–2000), dil supere mencionita epikajo Os Lusíadas. Or en la unesma kanto, exemple, qua kontenas 848 versi, la tradukero rekursis a 30 sufixala rimi (do 3,5% del tota rimaro), tale distributita:
‑ant‑ (10)
‑it‑ (8)
‑int‑ (4)
‑ig‑ (4)
‑at‑ (2)
‑ar‑ (2).
Do, quankam la nuna Esperanto-poeti maxime evitas tala rimifo, e quankam eventuala aparo di sufixala rimi en poemo, precipue originala, ordinare judikesas kom senhezite eskartenda, tamen, en verki komplikita e tre desfacile tradukebla, sufixala rimifo, quankam pasable rara, ne tote evitesas.
Sufixala rimifo en Ido
Sten Liljedahl, autoro dil
unesma libro-forma Ido-
poemaro, en qua abundas
sufixala rimi.
Fonto: Österreichische
Nationalbibliothek
En 1914 aparis la unesma libro-forma Ido-poemaro: modesta broshuro, nur 8-pagina, sub la titulo Idala poezio, dal Sueda dentisto Sten Liljedahl (1871–1924). Ol kontenas 10 poemi, de qui nur du esas originala: Suedia e Titanic. Le cetera esas tradukita: sis del Sueda, un del Dana ed un del Italiana. La poemaro kontenas 199 versi, ma du del poemi konsistas ek versi senrima, do la reala quanto de rimoza versi esas nur 156, de qui 60 (do 38,5%!) esas sufixale rimizita. Bona exemplo pri tale rimizita poemi da Liljedahl esas lua Ido-himno(ne kontenata dal mencionita brochuro):
«Yen ni venas mikra Idistaro
kun ideo bel e praktikal,
por montrar ad obstinem homaro
maxim bona verko mondlingual.
Lernez Ido simpla e sparema
nam stranjera lingui desfacil
esas nur obstakli disipema,
qui impedas agi plu fertil.
Helpez do per honoroz kombato,
frati sur la tero sospirant,
al felica e vinkoza fato,
quan meritas linguo unigant !
Vivez Ido, nia grand idolo,
kom la vera linguo futural !
Brilez stelo, nia kar simbolo,
klare tra la mondo unesal 
Quale on povas konstatar, 10 del 16 versi (t.e. 62,5%!) en la supere citata poemo esas sufixale rimizita.
Min konocata esas la Himno ad Ido, da Tom Sweetlove, lektebla en lua volumo Probo-flugi sur Pegazo(1929, p. 13):
«Mondolinguo ideala !
         Kantas ni por tun laudar !
Tun, sublima, sen-egala,
         Ni ne povas ne amar :
                   Ho, ligilo bel anmala !
                   Joyas ni ad tu kantar !
Tam la maxim fora lando,
         Kam la nia kar hemal,
Havas ja devotoza bando,
         Fervorozi unesal :
                   A la mond-pacoza stando,
                   Singlu volas nun hastar.
Frata homi tota-tera !
         Sama-sanga esas vi ;
Una mondolinguo vera
         Unionez vi ed ni :
                   Ido, linguo mond-espera,
                   Helpez amo fruktifar !»
On facile vidas ke 7 del 18 versi (t.e. 40%!) en ica poemo sufixale rimifas.
Semblas do ke la unesma Ido-poeti heredis de Esperanto la tendenco ad ecesiva sufixala rimifo, tante plu nam nula Grabowski o Kalocsay avertis li pri eventuala nedezirindeso di tala procedo. Segun quante me savas, nula Ido-poeto o literatur-kritikero explicite kondamnis sufixala rimi, ma Andreas Juste, per sua exemplo, implicite agis lo. En 1963 aparis ya lua Soneti, dina volumo kontenanta 18 soneti da lu plus prefaca soneto da Hans Brismark. La kontrasto esas evidenta, mem shokanta: l’unika soneto da Brismark ya kontenas 8 versi sufixale rimizita (do 57,1%!), kontre ke la sonetaro da Juste, konsistanta ek 252 versi, kontenas nur 4 (do 1,6%!) tale rimizita versi: Idisti / idealisti (p. 5) e natural / artifical(p. 7). Do Juste, sen ambaji, vizis montrar la sequenda voyo: ne per explicita doktoral diserturo, ma per exempla versi diskrete e bele instruktiva. E lua mesajo, destinata a lua kompani — ne nur lora, ma anke futura — esis klara: on darfas rekursar a sufixale rimizita versi, mem en poemi original, ma tre spareme, quaze nur gutope…
Pos non yari, en 1972, Juste itere montris la sequenda voyo, cafoye per sua maestro-verko La serchado. Ica «poemo hero-komika» kontenas 3037 versi, ma la kanti unesma (324-versa) e sepesma (432-versa) konsistas ek versi senrima, do la reala quanto de rimoza versi en la tota poemego amontas a 2281. En olci me trovis nur 18 sufixala rimi (do 0,8%!), tale distributita:
‑al‑ (10)
‑an‑ (2)
‑ant‑ (2)
‑ist‑ (2)
oz (2).
Do ne nur gutope, ma anke cirkonspekte: ne irga, ma nur certena sufixo-rimi, segun semblo, posedas pasporto en la poetiko di Juste…
Parenteze, en ica verko Juste injeniis ed enduktis anke ulsorta rimo “kalembural”, tre amuziva:
«Quale poeto vidante lamp-iro
Mikra, tre mikra, quik pensas “lampiro”[...]» (IV, 21)
E anke la sequanta, qua koncernas i.a. drinko-korno di Gota chefo:
«Ni audis la vibro di la kornamuzi
Jus ante spektar la chefal korn-amuzi.» (X, 8)
Tamen, pos un yaro, en 1973, per sua nova poemaro La fabli dil olda korvo, Juste montris ke la quanto de “permisebla” sufixo-rimi e mem lia sorto dependas anke del intenco dal autoro e del karaktero dil koncernata verko. En la nuna kazo parolesas pri poemaro lejera-tona, en qua plurspeca bestii dialogas, diskutas ed enuncas opinioni, judiki e konsili. Pro to, en ca verko, konsistanta ek 930 rimoza versi, la poeto rekursis a plu granda quanto de sufixala rimi, nome 49 (do 5,3%), tale distributita:
‑ar (26)
‑al‑ (6)
‑ant‑ (4)
‑es‑ (4)
‑it‑ (3)
‑aj‑ (2)
‑et‑ (2)
‑oz‑ (2).
Surprizanta, mem astoniva, esas la quanto de versi rimizita per la infinitivala dezinenco ‑ar. Tala rimifo — tedive ofta che Sweetlove e, segun semblo, evitata da Juste en verki plu “serioza”…— esas sat frequa en populala poemi en certena Romanala lingui (exemple, en la Portugalana). Do Juste adaptis su al cirkonstanci sen katenizar su per rigida poetiko-kodexo…
Komparata sufixala rimifo en Esperanto ed Ido

«Yen ke oldulo digna de respekto
Trifoye kap-sukusis kun rigoro,
Regardis ni kun deskontent aspekto
E tiris forta voco del pektoro».

Famoza epizodo (La oldulo de Restelo”)

de Os Lusíadas (IV, 94) da Luís de Camões,
tradukita da Andreas Juste (en Voci di saji).
  Pikturo dal Portugalan artisto Carlos Alberto
Santos (1933–2016). Fonto:  Inverso

 Kad en Ido on plu ofte rimifas per sufixi kam en Esperanto? Sen facar kompariva analizo, on povus expektar lo, nam en Ido mankas verki legifanta quala Parnasa Gvidlibro, e nia maxim fekunda ed importanta poeto, nome Juste, kontraste a Kalocsay, nultempe expresis explicita kondamno kontre tala rimifo. Fortunoze ni disponas exempli qui posibligas ula, quankam rudimenta, komparo, nome, mea tradukuro dil unesma tri strofi del unesma kanto di Os Lusíadas, qua publikigesis en Progreso(2003, n-ro 328, p. 21–22), e precipue la tradukuro, da Juste, dil strofi 84–104 del quaresma kanto dil sama verko, inkluzita en Voci di saji (1982, 2‑ma parto, p. 1–11). Ica tradukuri esas kompareba ne nur al supere mencionita Esperanto-tradukuro da Knoedt ma anke al originalo da Camões. Yen la rezultajo:

Kanto I, 1–3 (24 versi)
Nombro de sufixala rimi:
Originalo: 14 (58,3%)
Espo-tradukuro da Knoedt: 4 (16,7%) [‑it‑ (2), ‑ig‑ (2)]
Ido-tradukuro da Neves: 5 (20,8%) [‑oz‑ (3), ‑it‑ (2)]
Kanto IV, 84–104 (168 versi)
Nombro de sufixala rimi:
Originalo: 35 (20,8%)
Espo-tradukuro da Knoedt: 4 (2,3%) [‑ej‑ (2), ‑ind‑ (2)]
Ido-tradukuro da Juste: 16 (9,5%) [‑at‑ (5), ‑es‑ (4), ‑oz‑ (3), ‑an‑ (2), ‑ont‑(2)]
On do povas dume konkluzar ke:
(1) En Esperanto ed Ido on uzas sufixala rimi multe min ofte kam en la Portugalana.
(2) La procento di sufixala rimi diminutas proporcionale al augmento dil nombro de analizata versi, en omna tri lingui.
(3) En Ido on tendencas uzar sufixala rimi kelke plu ofte kam en Esperanto.

Tamen oportus facar kompariva studii plu ampla e plu detaloza…

MUEVO STACANTA SUR ROKAJO

Dominikana muevo (Larus dominicanus)  perchinta sur rokajo.
Fotografita da Chris Mattinson
Fonto: National Geographic 

Pos itera regretinde tro longa pauzo, yen ke mea blogo rivenas e cafoye ofras a vi poemo originale kompozita en Ido. Me skribis ol ja longe ante nun, en la fora yaro 2002, kande me vakancis en Espinho, belega mikra urbo litoral en la nordo di Portugal, ube mea spozino pasis granda parto de sua infantevo.

Lore me mediteme sidis sur benko en litorala voyo apud turboza plajo ed observis bela muevo perchinta sur rokajo. Me longe admiris lua majestoza silueto e lua superba posturo. Apude kindi senskope lansis stoni, e treno rotolis sur reli pozita alonge la plajo. Omna ca impresi, intermixita ed interstimulanta, e forsan anke recenta lekto di juinda verko da Pessoa, genitis la lora poemo, quan nun, itere vakancante en Espinho, me riprenas e lansas al mondo, por ke lua eko ne perdesez, e por ke la memoreso pri ta partikulara muevo, unika inter tanta simil uceli omnube peskanta sua nutrajo en tanta plaji tra la tota mondo, restez grabita por sempre sur la maxim duriva materio: la poezial etero.
Yen do la poemo:
Kande tu stacas sur rokajo,
Me ne savas interpretar tua beko.
Me ne savas kad ol es konkava adinfre
O konvexa adsupre.
La silueto di tua beko
Es la silueto di penso serchanta
La direciono adube regardar
E la sinso dil respondi
Qui pasajos de omna questioni.
Me regardas per okuli qui vidas
Nur to quon li expektas trovar.
Me remarkas ke tua beko es nur beko:
Beko di ucelo qua kreesis por havar beko;
Beko asuminta la rolo esar beko
Ed esar regardata da pensanto pri beko;
Beko konvexe konkava segun la sinso dil regardo,
E konkave konvexa segun la sinso dil penso.
Tua beko sucias nur peskar e nutrar la filii,
E tua filii ne lansas stoni al pensi da altri.
Sub tua beko salianta la maro spumifas
Ed arozas la brizanti per blankeso salatra.
Tua okuli tante kustumeskis spektar lo,
Ke li ne plus vidas to
Quon me esforcas esar kapabla vidar.
Okuli oglanta, okuli vivaca,
Kompani di beko qua genitas poemo sur rokajo:
Regardez!
Eskartez via atenco del nulo quo es omno
E direktez ol
A mea esforci pensar pri la existo-senco di beko.
Tu stacas kun tua beko sen savar
Ke ol es plu importanta
Kam omna beki imaginata dal poeti;
Ke ol es simbolo di kurvo dusinsa;
Ke en ol rezidas la sajeso di bekifero misterioza;
Ke ol es statuo da manui habila
E da penso sempre tam friskanta kam la fishi
Qui trovas en ol la lasta respiro;
Ke ol povus naracar multa veraji celita,
Se ol koncius ke esar beko
Es esar preter esar beko:
Es naskir mesajero;
Es savar flugar super maro
Qua spumifas sensucie;
Es esar plu alta kam la fluktuema menti dil poeti;
Es povar arachar poemo de homo
Qua regardas treni quale muevi
E sentas en la reli
La maral odoro di rokajo irigacita;
Es skribar poemi per plumi di muevi
Qui flugas en omna direcioni dil cerebro;
Es skrapar guano de rokaji,
Esperante trovir la percheyo definitiva;
Es kurajar esperar irgo
Ankore ed itere,
Sempre kande la muevi duros flugar e havar beki;
Sempre kande la rokaji duros admisar guano skrapota;
Sempre kande poezio fluktuos super la spumo;

Sempre…

PRI OLIMA VIZITO EN MALTA

Kara lektero, hodie me interruptas mea serio Judiko sen prediko pri kin auxiliara lingui e ripublikigas artiklo qua aparis en Progreso 316, p. 7-10, sub la titulo Mea impresi pri Malta. La nuna versiono esas revizita: me facis kelka modifiketi e mem du o tri emendi. Yen do la texto:
Satelitala imajo pri Malta
Fonto: Wikipedia
En februaro 1999 me facis voyajo profesional a Malta. Ol esis kurta ma kelke instruktiva. Voyaji profesional ordinare prizentas problemo. On restas tro longe en chambri kunsidal e ne havas tempo juar la vivo real di la habitanti. Pluse, on ofte sejornas en hoteli tro luxoza, qui ne fitas en la vivo-kadro dil vizitata lando. Anke cafoye to eventis a me. Pro to me ne povas ofrar a nia lekteri raporto tam vervoza kam olti da Neussner od altra voyajemi Idista.
Malta es arkipelago situita meze di Mediteraneo, inter Tunizia e Sicilia. Ol havas kin insuli, ma nur tri es homizita: Malta, Gonzo e Comino. La lasta es paradizeto, kun sua manuedo de familii peskera e nul automobilo, nul bruiso di nia “civilizeso”. Quankam ibe stacas anke du hoteli, la turisti di ta loko prizas flanar en la naturo o tota-jorne jacar sub la suno. Li do ne domajas la specala karaktero dil insuleto.
Malta es lando kun traiti vere unika. La insulin Malta e Gozo invadis tra la yarcenti multa populi (Feniciani, Greki, Kartagani, Romani, Arabi, Normandi, Franci e Britaniani), e singla de li lasis sua traci, sive lingual, sive fizionomial, sive arkitektural, sive mem temperamental. De ica influaro rezultis populo tre partikulara e konocinda. La Maltani havas pelo brunatra e fizionomio segun la tipo Nordaraba, ma trovesas anke blondi. Li esas tre gastigema ed afabla, ma anke lektesas kelka suspektemeso en lia mieno ye l’unesma kontakto. La mulieri havas bel okuli ma evitas regardar direte en la okuli di viri. Kande on preterpasante regardas eli en stradi, li quik abasas la okuli e tale vartas la fino dil preterpaso. To forsan konsequas de mixuro di du pudoroza kulturi qui dominacas ibe: l’ Araba e la katolika. La populo es vaste katolikizita. Sur l’ arkipelago stacas cirkume 400 kirki (por cirkume 400 mil habitanti), e me memoras vidir krucifixo pendanta en kunsido-chambro di vizitata furnisisto. Yen ulo ne plus trovebla mem en Portugal e Hispania, olima fidelegi di Vatikano!
On manjas multa fishi (precipue espado-fisho e *cherno) jus peskita, ed abundanta *marisko. Olivoleo ofte uzesas kom kondimento. Quankam on povas do dicar ke la nutrado es segun la tipo Mediteraneal, la populo es surprizante grasatra. Forsan on manjas salubre, ma tro multe. Me anke remarkis ke la Maltani ne es granda prizanti di pedirado…
L’ arkitekturo es segun la tipo Nordaraba. La domi es basa e flavatra, kun terasi surtekta. La peizajo generale es plana e poke arborizita. Ultre bushi l’unika planto abundante trovebla es la nopalo. Turismo es la precipua industrio. Multa nutrivi es importacata, ma trovesas anke importanta fabrikerio di laktaji. En restorerio me drinkis mem aquo de… Venezuela, ma me anke vizitis kultivisto di latugo. Il havis manuedo de agri mikrega sur roki ed ibe manuale kreskigis belega latugi kun la helpo da sua spozino e filiulo. Fine dil vizito il insistege ofris wiskio al vizitanti … ye non kloki matine! Ne omni sucesis refuzar ol…
Preske omni es trilingua, ed automatale swichas inter l’Italiana, Angla e Maltana. Le du lasta es lingui ofical, ma l’Italiana havas granda prestijo pro motivi historial e juas neneglijebla uzado pro la multa televizion-kanali en ita linguo (precipue de Sicilia) qui omnadie ed omnube spektesas. Tamen la Maltana es la linguo preferata e maxim ofte e korekte parolata. Ol es origine Araba (quankam olima grava skriptisto asertis ke ol es Punika) ma subisis multa influi da altra lingui, precipue dal Italiana ed Angla. L’alfabeto es Latina, ma kun diakritiki Esperantatra: ċ (= ch), ġ (= dj), ħ (fonemo ne existanta en Ido), ż (= z)… La framo lingual (vortaro, sintaxo, morfologio) es Araba, ma multa vorti esas facile rikonocebla da Idisti: diżastru, familja, karotta, temp, tempesta, teatru, poeżija, e.c.
Carmel Attard,
magna poeto Maltana
Fonto: www.timesof malta.com 
La Maltana es linguo qua literaturale fixigesis erste dum la komenco dil 20ma yarcento Yen tradukuro di poemo da Carmel Attard (1943-1994), segun Esperanto-tradukuro da Carmel Mallia (n. 1929), publikigita en Antologio de Maltaj Poetoj, Zagreb, 1985:

                                             Inspireso mistika

Carmel Mallia, poeto,
tradukinto di Attard en Esperanto
Fonto: www.maltapoetry.com

En tua kordio vagadas

granda poemo
ne ja liberigita
pro ne ja konocesar da tu;
ma kande tu sentos
la melodio,
tu audos la marchesko di olua vorti
dum tua amikal babili;
ca kanto duros
dum tua tota vivo
til ke ol fuzos tu
en aero pura.



*cherno: marfisho de la familio Serranidæ (A stone bas, F serran, H cherna, I cernia, Pt cherne, Lat Polyprion americanus).

*marisko: kolektiva vorto por omna manjebla krustacei (krabi, kreveti, langusto e.c.) e moluski (musli, heliki e.c.). Per ca radiko on facile formacas tre utila vorti: mariskerio, disho mariskal, e.c. (A sea-food, F fruits de mer, H marisco, Pt marisco).

JUDIKO SEN PREDIKO PRI KIN AUXILIARA LINGUI – 1

Johann Schleyer pleanta harpo recevita
kom donacajo, lor lua 50ma aniversario,
de lua kolegi che Sionsharfe, revuo kon-
sakrita precipue a katolika poezio, ed en
qua il unesmafoye divulgis Volapük
en 1879 – Fonto   
Mea amiko Partaka, sempre petulema e surprizanta, per privata mesajo yene defias me: «skribez pri lo maxim bona (e lo maxim mala?) dil helpo-lingui, quin tu konocas: Eo, Io, Ia, Vk, LdP.». Nu, yen, pro quo ne? Defio aceptita! Kun plezuro. Adavane! Tamen yen nuanco: vice skribar kelke nekonkrete pri «lo maxim bona» e «lo maxim mala», me ya skribos plu konkrete pri lo maxim plezanta a me, e pri lo minim plezanta a me, en la mencionita kin auxiliara lingui, kronologiale ordinita: Volapük, Esperanto, Ido, Interlingua e Lingua de Planeta. Tamen, por igar la tasko min tempivora por me e plu digestebla por la lektero, me dividos l’artiklo en kin parti, e hodie me prizentos nur l’unesma parto, qua traktas la maxim anciena linguo auxiliara:
Volapük, la veneracinda avo
Lo maxim plezanta a me:
La koncizeso!
Yes, Volapük esas linguo tre konciza, un del maxim konciza en la mondo, forsan preske tam konciza kam la Chiniana, e probable la maxim konciza auxiliara linguo, (quankam Usik, tre interesanta linguo kompozita dal Hispano Juan Ramón Palanca Gómez, regretinde poke konocata, malgre direta-metoda videi instruktanta, esas forsan mem kelke plu konciza kam l’anciena linguo da Schleyer).
Nu, esas tre agreabla povar dicar multa kozi per poka vorti, elegante e precize, quale agis la Latina. E Volapük povas agar lo komode. Lua senartikleso, lua sintezal komparativo e superlativo e la quar facile lernebla kazi (nominativo, genitivo, akuzativo e dativo), per qui Schleyer injenioze dotis lu, igas lu fluanta e lejera quala matinala brizo. Yen exempli:
Fat oba egivom mote plofeda bukis gudikün (7 vorti, 35 literi)
Mea patro donis la maxim bona libri al matro dil profesoro (11 vorti, 48 literi)
Tamen la vorto-nombral difero inter Ido e Volapük ne sempre esas tante granda, ed Ido povas mem esar min literoza kam Volapük:
Ilemof-öv lufis if no äbinoms-la so vemo delidik (8 vorti, 41 literi)
El komprabus la vitberi se li ne esus tante chera (10 vorti, 40 literi)
Altra-latere la kazi di Volapük proximigas lu a la Latina e posibligas a lu imitar la marveloza koncizeso di la linguo di Vergilius. Yen quale povus sonar en Volapük, se on omisus la verbo binön («esar»), la famoza sentenco Homo homini lupus:
Men mene ludog (3 vorti, 12 literi)
La homo esas volfo por la homo (7 vorti, 24 literi)
Tamen Volapük, havante nur un deklino tote reguloza, esas mem plu klara kam la Latina, quan inkombras plura deklini ne sempre reguloza ed anke multa formi interkonfliktanta. Exemple, poetæ povas signifikar «poeti», «dil poeto» od «al poeto», ma Volapük klare distingas la tri formi (poedels, poedela e poedele, rispektive); avispovas signifikar «ucelo» (böd) o «dil ucelo» (böda); avipovas signifikar «al ucelo» (böde) o «dil avulo» (fatela); avespovas signifikar «uceli» en nominativo (böds) ed akuzativo (bödis) e mem «(tu) deziras» (desidol); ave povas signifikar «avulo» en vokativo (o fatel), «ucelo» en ablativo (böd) o mem «saluto!» (glidö!). Tal ambigueso di la Latina kulminas en yena kalemburo: Ave, ave! Aves aves?(Glidö, o fatel! Li-desidol bödis?), «Saluto, avulo! Ka tu deziras uceli?»)…
L’extrema koncizeso di Volapük igas lu teoriale plu apta kam la “rivali” (Esperanto, Ido, Lidepla e, precipue, Interlingua, la minim konciza auxiliara linguo) por televizional subtexti e mesaji per *smartfoni, inter altra moderna aparati e moyeni komunikal poke “spacoza”, nam por eficiente komunikar per olci oportas uzar linguo maxim posible konciza, do textale min “ampla”, e samtempe klara. E Volapük esas ya linguo tre klara e preciza, preske perfekta. Pluse, la koncizeso di Volapük igas lu anke tre ekologial: on povus sparar omnayare multega tuni de papero per imprimar libri, revui e jurnali en ica linguo!
Yen importanta remarko: en la supera e suba exempli me uzas ne la reformita varianto da de Jong, ma l’originala linguo da Schleyer, ne nur pro ke olca plu plezas a me kam olta, ma anke, e precipue, pro ke hike me sequas rigoroza kronologial kriterio, e la Volapük da de Jong esas plu recenta kam Esperanto ed Ido…
Lo minim plezanta a me:
La deformeso dil radiki!
On ofte exajeras ica “defekto” di Volapük. La linguo da Schleyer ya havas anke sat granda nombro de radiki integra, nemutilita, nedeformita, do quik rikonocebla. Yen nur kelka exempli:
bad(< A bad) «malajo», bed (< A bed) «lito», beg (< A beg) «prego», begin (< A begin) «komenco», dog (< A dog) «hundo», dom (< R дом) «domo», fir (< A fir) «abieto», fog (< A fog) «nebulo», frog (< A frog) «rano», ful (< A full) «pleneso», giv (< A giv) «dono», god (< A god) «deo», if (< A if) «se», in (< L in) «en», man (< G Mann) «viro», mil(< H mil) «mil», ni (< F ni) «nek», rib (< A rib) «kosto», si (< I sì) «yes», sin (< A sin) «peko», skin (< A skin) «pelo», sol (< L sol) «suno», step (< A step) «pazo», stul (< R стул) «stulo», su(< I su) «sur»
Plu longa, quankam nekompleta listo (e kun eroro: maladvice la korekta maläd, «maladeso») esas trovebla en mea verko Zamenhof kaj Volapük, publikigita che Iltis en 2012 (me exkuzas me pri la reklamo!).
Tamen multe plu longa esas la listo di vorti quin Schleyer mutilis, deformis od altre “komodigis”. La Germana prelato agis lo precipue pro kin motivi:
1) Por obtenar radiki plu kurta e do plu komoda por derivado: dat (< G damit) «por ke», flum (< L flumen) «fluvio», kluzif (< F crucifix) «kruco», lib(< L liber) «libereso», litur (< L liturgia) «liturgio», mat(< L matrimonium) «mariajo», mem (L memoria) «memoro», nat(< L natura) «naturo». Tala tendenco divenis mem plu forta che Schleyer dum la tempo-paso: exemple, en l’unesma lernolibro, aperinta en 1880 e faksimile ripublikigita da Olms en 1982, on lektas nimal (< L animal) «bestio», ma ica vorto divenis nim en posa edituri… En certena kazi la trancho esas duopla, komence e fine dil radiko: flun (< L influentia) «influo». En altra kazi la mutilo eventas interne di la vorto, nur por igar ol plu facile pronuncebla: lagat (< H lagarto) «lacerto», lazet(< F lazaret ), «hospitalo», lut (< G Luft) «aero».
2) Pro la verbala strukturo di Volapük (verbala tempi formacata per vokala prefixi), nula verbigebla vorto povis komencar per vokalo. Konseque, Schleyer tranchis la komencala vokalo (fizir < G Offizier, «oficiro»), adjuntis l komence dil radiko (lem < L emo, «komprar») o permutis la du unesma literi dil radiko (nisul < L insula, «insulo»).
3) Pro la konjugala sistemo di Volapük (la personal pronomi, sempre komencanta per vokalo, adjuntesis an la fino dil radiko), nula vorto povis finar per vokalo. Schleyer do mustis tranchar la lasta vokalo (fum < F fourmi, «formiko») od adjuntar konsonanto al radiko (kluf < F clou, «klovo»). En certena kazi, solvinte la problemo pri komencala vokalo per permutar la du unesma literi, il mustis pose solvar la problemo pri finala vokalo qua rezultis de ta permuto: F axe («axo») > ax (segun la pronunco /aks/) > xa (per permuto) > xab (per adjunto di finala konsonanto).
4) Pro la pluralo di Volapük (formacata per adjunto di s), nula vorto povis finar per c, h, j, s, x e z. Por remediar lo, Schleyer remplasigis la lasta konsonanto per altra, qua povis komode recevar la dezinenco di pluralo: mestit (< H mestizo) «mestico», mig (< A mix) «mixuro, mug (< L mus) «muso». En certena kazi il mustis solvar samtempe la problemi pri komencala vokalo e finala s: ladet (< F adresse) «adreso».
5) Por faciligar la pronunco da infanti, oldi e Chiniani, Schleyer ofte remplasigis r per l: flol (< L flor) «floro», led(< A red) «redeso», Yulop (< A Europe) «Europa». En certena kazi il mustis solvar samtempe la problemi pri r e finala s: lol(< L rosa) «rozo».
En certena kazi on povas ne tro desfacile retrotracizar la *etimono. Yen exemplo: del internaciona radiko professor, Schleyer tiris profess, elimininte la Latina  sufixo -or, equivalanta a nia -er od -ist, ya pleonasma che radiko, qua ipse montras profesionano. Pose la radiko subisis la kustumala transformi che Schleyer: profess> profes (elimino di duopla konsonanto) > profed (obligala remplasigo di finala s) > plofed (ordinara substituco di l a r). En altra kazi (exemple, lömib, «pluvo») on povas rikonocar l’etimono (Latina imber) ma ne la procedo per qua la prelato derivis l’una del altra. En extrema kazi, on povas nur prizentar febla hipotezo, sen irga konvinkeso, exemple pri l’adverbo te («nur»): ka Schleyer eventuale prenis la Hispana solmente e senkompate amputis lua kapo e torso?
Kad omno tala esis absolute necesa? No! Schleyer povabus obtenar radiki kurta e komoda, e perfekte fitanta en la strukturo di Volapük, sen tala deformado. Yen nur du exempli:
Vice deformar la Angla woman por obtenar vom(«muliero»), Schleyer povabus selektar un del sequanta radiki:
fam, del Franca femme(segun la pronunco)
froy, del yidisha פֿרוי (froy)
hatun, del Turka hatun
kin, del Armeniana կին (kin)
Vice deformar la Latina anima por obtenar lan(«anmo»), Schleyer povabus selektar un del sequanta radiki:
can, del Turka can
jan, del Persiana جان (jan)
suflet, del Rumaniana suflet
La deformado da Schleyer igas la vortaro di Volapük maxim-granda-parte arkana, nedechifrebla e neutila. Lerninto ya ne renkontros maxim multa lernita vorti en irga loko exter Volapükia e ne povos uzar li dum voyajar.
Regretinde la reformo da de Jong solvis nur poka problemi e mem adjuntis plusi. Exemple, de Jong substitucis bai (< A by) a segun (< H según) «segun», quankam olca esis tote naturala vorto e havis en Volapük exakte la sama formo, pronunceso e signifiko kam en la fonto-linguo (la Hispana), kontre ke by havas altra formo e senco en la Angla; a sök (< L insectum), ya tre mala, il substitucis preske tam mala deformuro (näsäk); al charmanta flitaf («musho»), konsistanta ek flit («flugo»)  ed -af (sufixo por formacar bestio-nomi) il substitucis la deformuro musak (< L musca); al expresiva spulaf («araneo»), konsistanta ek spul («filifo») e la mencionita sufixo -af, il substitucis la deformuro raänid (< L arachnides). E tale pluse…

Arie de Jong perdis bonega okaziono igar Volapük plu transparanta, plu acesebla e, precipue, plu utila. Tamen, paradoxale, il salvis la linguo de deperiso, de kompleta obliviesko, de nihilo. L’originala Volapük (Volapük rigik), da Schleyer, esas mortinta, segun quante me savas, kontre ke olta da de Jong ankore respiras!

JAPONIA E LA LATINA

Japoniana erudito.
Fonto: openclip.art.org
La Franca esas la unesma stranjera linguo quan me lernis. Me komencis lernar ol en la primara skolo. Me esis tre yuna e recevis tre bel impreso pri ca linguo. Hodie, pos tanta yari, me ankore amegas ol. Segun Portugalana proverbo, não há amor como o primeiro («nul amo es komparebla al unesma»). Forsan pro to me nun judikas ol kom la maxim bela linguo en la mondo. Pos kelka yari me komencis lernar la Angla en privata linguo-skolo, sen granda entuziasmo en la komenco, ma l’entuziasmo rapide kreskis dum la lernado. Me divenis afecionanto ne nur di lingui, ma anke o precipue di lo linguala, di la intrinseka e partikulara maniero quale singla linguo aranjas sua soni e vorti e strukturizas sua komunikal moyeni. Kande me esis agronomiala studento, me rezolvis lernar anke la Latina por lektar la verki da Linnaeus en la originala linguo. Balde pose me renkontris Esperanto unesmafoye e komencis lernar ol kun entuziasmo. Tamen nun me ne volas deviacar de mea temo. En artiklo publikigita en Parorama, precipua papera Interlingua-revuo (januaro-februaro 2005, p. 16), me naracis plu detaloze mea itinerario tra la diversa interlingui. L’artiklo esas lektebla hike.
Nu, dum la maxim entuziasmoza periodo di mea longa Latina lernado, me divenis amiko di Nicolau Firmino (1907-2001), editisto, skiptisto e fervoroza latinisto, qua esis anke mea vicino, lore ja olda e kelke malada. Me vizitis lu omnasemane, e ni longe konversis pri Latina autori e kulturo. Il esis anke tre jeneroza e donacema. Uldie il donacis a me exemplero di verko quan il editabis sub la titulo Lusiadæ. Ol esas Latina tradukuro di Os Lusíadas, famoza epikajo da Luís de Camões (c. 1524-1580), maestrale tradukita da dominikana monako Clemente de Oliveira. Lore mea amiko parolis a me pri Japoniana profesoro Eiichiro Tani ( 栄一), qua docis la Latina e l’antiqua Greka en universitato e multe afecionis anke la historio di Portugal, quankam il ne povis lektar fluante la Portugalana. Nu, ica profesoro, dezirante studiar la fonti pri la maral voyaji dal Portugalani, komendabis exemplero di Lusiadæ, e taskope il komencabis korespondar Latine kun mea amiko. Kande ilca montris a me letro dal Japoniana profesoro, me quik notis l’adreso en mea kayero. En la sama dio, quik pos ke me retrovenis adheme, mea unesma Latina letro departis vers Japonia…
Dum kelka monati me entuziasmoze korespondis kun la Japoniana profesoro. Il afecionis anke botaniko e pregis me sendar sikigita frukto e folii di arbutiero, nam il vidabis menciono pri ta planto en Latina verko ma ne konocis ol, pro ke ol semble ne kreskas en Japonia. Yen do, dika kuverto departis vers Japonia… Il anke naracis a me ke la Portugalani kom unesma enduktis paf-armi en Japonia, ed il citis originala Japoniana fonti bele tradukita da lu en la Latina. Me esis tre kontenta e lernis multo. Il sendis anke sua Latina tradukuro di charmanta Japoniana fablo da Minamoto Tamenori (源為憲) (m. 1011). Me tradukis ol de la Latina ad Esperanto, e balde pose la revuo Nia Bultenopublikigis ol (1989, n‑ro 44, p. 9). Pos kelka yari, me tradukis ol anke ad Ido, e la revuo Ido-saluto! aparigis ol sub la titulo La reji dil cervi (1998, n‑ro 4 /1999, n‑ro 1, p. 13-14).
Mea korespondanto anke sendis fotokopiuro (exemplum photocopiatum, segun lua expresuro) di artiklo aparinta en Franca jurnalo, kun fotografuro, pri lua vizito en la hemo di gespozi Immé, nome Antoninus (Antonino) Immé (1901-1988), Siciliano, e Genovefa (Geneviève) Immè (1929-2012), Parisanino, autoro di multa Latina verki. La gespozi esis konocata Latina poeti e, segun la jurnalo, heme li interparolis nur Latine, omnadie. Sur granda tablo on povis vidar multa moderna libri Latine skribita, i.a. *kartuni di Asterix…
En un de mea letri ad Eiichiro Tani me mencionis anke Esperanto, quan me lernabis kelka tempo ante lore. En sua respondo la Japoniana latinisto surprizante informis ke lua mortinta patro esis esperantisto e havis multa korespondanti en plura landi. Il naracis ke uldie la patro maladeskis e mustis restar en lito dum la tota tempo, povante nek lektar nek skribar letri. Konseque, Eiichiro Tani lernis Esperanto nur por povar helpar la patro lektar e respondizar la letri. Pos la morto dil genitoro, il ne plus okupesis pri la linguo da Zamenhof. Koincide o ne, pos la letro en qua il informis me pri la maladeso e morto di sua patro, la Japoniana profesoro ne plus skribis a me e ne respondizis mea lasta letro…
Pos kelka yari me saveskis ke Eiichiro Tani okupesis anke pri Interlingua (quan me ne ja lernabis en la tempo di nia Latina korespondado), nam me konstatis ke, en Lingua e Vita (n‑ro 50, p. 1), organo di BIS (British Interlingua Society), fondita en 1965 da Brian C. Sexton (n. 1927), olima idisto (autoro i.a. di Un breve dictionario Ido-Interlingua, 1958), il publikigis artiklo sub la titulo Notas sur le lingua japonese. Tala mento-larjeso, segun quante me savas, ne esas kustumala che nov-latinisti, qui semble ignoras o mem ne konocas Interlingua. En 1956, Alexander Gode sendis memorando (evidente, skribita en Interlingua) al sekretario dil kongreso di Latinitas viva eventonta en Avignon, Francia, ma, segun quante me savas, on ignoris ol. En ta memorando, qua pose insertesis en la verko Discussiones de Interlingua (1983, p. 28‑29), Gode pledas por la uzo di Interlingua kom docala ponto al klasika Latina linguo. Tamen, certena impetuoza expresuri da Gode, quankam metaforala, forsan ne plezis al eruditi Latina: «nia yunaro [...] refuzas irga okupeso pri mortinta kozi», «pri kadavri interesesas la diablo e vermi», «Se la Latina esas mortinta, [...] per nia esforco rivivigar ol, ni agas ne kom pedagogi ma quale arkeologi»…
Mea olima korespondanto ne esas l’unika eminenta latinisto en Japonia. Me mencionez anke Hirosius (Hiroshi) Harada (原田 ) (n. 1954), qua publikigis plura artikli en la Latina, i.a. De latinarum litterarum initiis quae fuerunt in Iaponia («Pri la endukto di la Latina en Japonia»), ed ofras a ni bela Latina versi en sua *sito. En anciena numero (1987, n‑ro 89, p. 426) di Vox Latina, revuo publikigata en Saarbrücken, Germania, me vidas fotografuro pri Hirosius Harada dum Latinista renkontro en Westende, Belgia (1987-08-21), stacanta, kun la dorso inklinita adavane, la dextra brakio flexita e la montro-fingro extensita, tenanta papereto en la sinistra manuo e, segun la subskriburo, versus suos vividissime proferens («tre vivace deklamanta sua versi»).
Tamen la Latina championo en Japonia esas sendubite Akihiko Watanabe (渡辺顕彦) (n. 1973), konocata kom Accius Watanabĕus en Latina medii, qua diskursis Latine lor plura renkontri en Usa e skribis artikli publikigita en plura Latina revui. Un de lua diskursi, en Lexington, Usa, en 2010, traktis precize la Latina skriptado da Japoniani: Scripta Latina Iaponum. Segun la koncernanta Wikipediala pagino, il «parolas tre fluante» (volubillime loqui potest) la Latina e la Angla. Pluse, Accius esas anke fervoroza *twitero e sequanto di la Latina twitaji da papo Franciskus, quin il ofte komentas per Latina versi!
Semblas do ke, malgre la granda struktural e vortaral diferi inter la Latina e la Japoniana, la linguo di Cicero ne indijas eminenta kultivanti en la Lando dil Naskanta Suno. To esas sendubita signo pri la alta nivelo intelektal e kultural di ica tre interesanta e konocinda lando Aziana. En balda artiklo me traktos anke la relato inter Japonia e la precipua auxiliara lingui konstruktita. Anke ico montros la kulturala laudindeso di Japonia. Dume, quale desero, me ripublikigas hike la mencionita Japoniana fablo, qua mediace da la Latina aquiris e metis anke Ido-vesti:
LA REJI DIL CERVI
Habitis olim en foresto du rejuli di la cervi. Singla rejo regnis sua cervi. Uldie la rejulo dil homi komencis chasar en ta foresto. La cervi fugeskis: uli falis de eskarpaji; altri jetis su sur roki; multi vundesis. Un de la reji dil cervi chagreneskis pro la fato di sua kompatinda subordiniti e venis al rejo di la homi. Omni astonesas pro la kurajo dil cervestro, qua dicas koram la rejo dil homi:
«Kande vu o vua sequantaro chasas en mea foresto, ocidesas multi de mea subordiniti. Ne es yusta raptar la filii de matro. Vu mem ne povas konservar la karno di omna cervi quin vu chasas. Do me pregas vu ne chasar plus en nia foresto. Se vu konsentas, me esas pronta livrar a vu singladie un cervo, por ke vu sempre havez karno fresha e bona.»
Ica kondiciono plezis al rejo, qua pose retroiris a sua palaco kun la tota sequantaro. De lore la reji dil cervi lotriis singladie un cervo, quan li livris al rejo dil homi. Uldie on lotriis cervino gravida, qua jemeskis e dicis al rejo:
«Balde me parturos. Pro to me pregas vu lotriar altra cervo, til ke mea filio naskos. Lore lu ipsa povus lotriesar.»
Tamen la rejo furieskis e respondis:
«Es por me neposibla kontreagar la fato nur pro vua sucio. La fato atingis vu, do vu mustas obediar.»
L’ altra rejo dil cervi audis ica parolo e kompateskis la cervino gravida. Lu querigis subordinito ed imperis ad ica sakrifikar su vice la gravido. Tamen ica multe tristeskis e plendis:
«Nia vivo esas por ni tre valoroza, mem se ol duras tro kurte. Me tote ne volus perdar la nuna dio, mem se morge on lotrius me.»
La rejo respondis:
«Semblas a me ke vu parolis juste. Hodie me ipsa remplasos vu en ica sakrifiko.»
Pos dicir lo, lu venis al rejo dil homi. Kande la rejo dil homi videskis la rejo dil cervi, il astonesis e questionis:
«Pro quo la rejo ipsa venas a me? Kad omna cervi ja sakrifikesis?”
La rejo dil cervi respondis:
«Hodie on lotriis cervino gravida. Pro ke el ja regretas la filio naskonta, me remplasos el en ica sakrifiko.»
Kande la rejo dil homi audis ica parolo, il ploreskis e respondis:
«Ja de tro longe me nutras me per cervi sakrifikita. Tamen vu volas salvar la vivo di altru e konseque sakrifikas vua propra vivo. Ni sequas voyi tante diversa! Nun me komprenas ke me ne meritas esar homo, dum ke vu esas digna regnar la homi. De nun me judikos vu quale se vu esus ne bestio, ma homo. Me ne plus nutros me per karno cerval.»

E la rejo interdiktis lua subordiniti irgatempe chasar cervi.

IDO ED ESPERANTO: KA DAVID E GOLIAT?

© David Allan Brandt
Fonto: potd.pdnonline.com
En 1987 me partoprenis mea unesma Universala Kongreso di Esperanto. Ol eventis en Warszawa, Polonia, ed asemblis, segun l’oficala statistiko, 5946 homi. Ol esis la maxim granda tala kongreso. Absoluta rekordo, til nun ne superirita. Me memoras amuziva epizodo pri la kongreso. Me sidis en restorerio kun grupo de Italian esperantisti, e ni vivace konversis. Lore un del babilanti komentis la nombro de partoprenanti dil universala kongreso, ed altru quik asertis fiere ke ol kelke superiras la nombro de partoprenanti di samtempa kongreso di testi di Iehova en Italia. «Hura!», klamis altru, e plusa hura-klami audesis, sonore e gaye. «Tandem ni superiras li!», apoteose klamis altra grupano. L’entuziasmo ebuliis quale torento, ma lore altru, plu cirkonspekta, intervenis diskrete: «Nu, ne obliviez ke la kongreso dil Iehovani esas nur enlanda, nur Italian…»
Ica epizodo, semble bagatela, recente rivenis a mea kapo, kande me lektis, che Facebook, mesajo da komencanto qua questionis pro quo la idistaro esas tante mikra, pro quo linguo evolucioninta de Esperanto ne havas plusa membri. Advere, se on regardas la fakti objektale, Esperanto esas multege plu uzata kam Ido. Ol havas multege plu granda quanto de revui, libri, societi, kongresi e tale pluse. Granda abismo separas la du lingui. Internaciona Ido-renkontro ordinare atraktas min multa homi kam Espo-renkontro nur nacional ed aranjita en lando ube Esperanto ne esas mem tre populara. Esperanto esas giganto, kompare ad Ido. Koloso avan mikreto, Goliat koram David. Tamen l’epizodo en la Warzawan restoriero pruvas ke omno esas relativa. Ulo judikata kom tre granda povas aparar min granda o mem mikra kompare ad altro mem plu granda…
La pro quo dil nuna mikreso di Ido, kompare al relativa grandeso di Esperanto, ne esas facile intelektebla. Multa aspekti pri la nasko e formaco di Ido restas obskura. Importanta dokumenti perdesis, e pri la historio di Ido okupesis precipue – ed ofte nur fragmentale – esperantisti, do la vinkinti. Exemple, libron pri la historio di Ido skribis Boris Kotzin (1887-1958) nevulo e samrasano di Zamenhof, e pri la Delegitaro e la patreso di Ido skribis influanta artiklin eminenta Espo-akademiani Camille Aymonier (1866-1951) e Gaston Warighien (1901-1991), qui sencele desprizis o mem abominis Ido. Pose, anke altra abominanto di Ido, Ric Berger (1894-1984), qua transiris de Esperanto ad Ido, e pose transmigris de Ido ad Occidental, e fine refujis che Interlingua, sempre reprochante ye singla etapo la jus renegita linguo olim amata, anke lu konsakris su a historiala revizismo e sennuanca blamado di Ido e L. de Beaufront. Nu, omnu savas ke historio skribita nur da vinkinti – o, multe plu rare, nur da vinkiti – esas sempre subjektala e partisema. Regretinde, pri la historio di Ido til nun apene okupesis homi senpartisa, do homi absolute neutra, apartenanta nek al blua nek al verda tendaro. Mankas ciencala studiuri pri Ido e lua historio. Mankas anke inquesti sociologiala pri la Ido-movado, pri la motivi divenar e restar idisto, ed anke pri la motivi livar la movado e la linguo. Ido ed Idia (radikifanta, quankam sociologiale nepreciza, nomizo dil Ido-komunitato) sempre atraktis sat multa interlinguala nomadi (hike me respektoze pruntas tre amuziva – e *pertinenta – expresuro da Jean Martignon), nome homi qui venas a la linguo, lernas ol, ulafoye mem profunde, uzas ol, ulafoye mem habile, ma pose retretas e livas la linguo e la movado por sempre sen lasar irga traco pri sua delora itinerario…
Existas frapanta difero inter la nasko di Esperanto ed Ido. La linguo da Zamenhof parturesis modeste ma naturale, sen irga velo, ed existas nula dubito pri lua patreso, kontre ke Ido parturesis mi-Cezarale, mi-forcepse, ed ankore nun on polemikas pri la vera patreso di la linguo. Berger, exemple, surbaze di dokumenti quin il kom unesma publikigis, judikis L. de Beaufront kom nura patro putativa di Ido, e Couturat kom la vera autoro, kontre ke la titul-pagino di KGD prizentas ilta kom «la precipua autoro di Ido». Pluse, la rolo quan L. de Beaufront pleis en Paris en 1907, dum la kunsidi di la komitato dil delegitaro, produktis – ed ankore nun produktas – indigno e repulso che la esperantisti, nam liajudike il uzurpis la komiso da Zamenhof e, vice defensar Esperanto koram la komitato, il insinuis anonima projeto sur la diskuto-tablo, quan pos deliberado la komitato konsideris kom bazo por revizar la linguo da Zamenhof. Pro to L. de Beaufront mustis subisar acerba reprimandi e senbrida insulti dal esperantisti, e de lore ici surnomizas il «la trahizero» e mem uzas la vorto bofronto por indikar irga nefidelo. Esas neevitebla ke tala partureso havis e duras havar mala konsequi por Ido, nam ol produktas rezervemeso e mem suspekti che la esperantisti. Olim, dum diskuto en ret-forumo, zeloza esperantisto respondis a me ke, mem se il judikus Ido kom klare supera ad Esperanto, il nultempe e nulmaniere adherus ad Ido pro la «shaminda rolo» di L. de Beaufront dum la komitatal kunsidi en Paris! Segun analoga rezonacho, Portugalani devus refuzar lernar la Franca linguo pro la milital krimini da Napoléon, Judi devus abominar la Germana pro la holokausto, Japoniani devus interdiktar la Angla pro Hiroshima e Nagasaki, Braziliani devus repulsar la Portugalana ed adoptar altra linguo pro la olima sklav-trafiko da mea samlandani, e tale pluse, til lo absurda. On povas do konstatar ke lo pasionoza ofte estompas e mem sufokas lo linguala kande koncernesas diskuti e precipue disputi pri Ido ed Esperanto…
Duesma desavantajo di Ido kompare ad Esperanto konsequas de ke olca naskis tote pronta en 1887, e do on povis quik komencar uzar e propagar ol kun granda entuziasmo e zelo, kontre ke olta subisis sat longa – de 1908 til precipue 1911 o, min intense, til 1914 – periodo di publika diskutado, deliberado e modifikado til ke ol abutis al nuna formo. Evidente, dum ta periodo, la propagado ne esis tam efikiva kam che Esperanto, nam multa homi timis kolokar sua energio e tempo en linguo qua esis ankore modifikata e perfektigata. Pro la sama motivo la literaturala agado dal idisti esis neintensa e poke florifanta dum ta komencal periodo, kontre ke Esperanto sat frue produktis valoroza literaturala verki (exemple, Zamenhof tradukis Hamlet ja en 1894, e per stilo pasable bona, ankore nun lektebla kun plezuro). Pluse, en 1914, kande Ido atingabis la nuna formo e do esis pronta por uzado plu intensa e plu nuancoza, Couturat, qua lore esis la granda motoro di la linguo e dil movado, mortis lor brutala automobil-acidento, ed Ido divenis orfano senhelpa e frajila, quan la lore komencanta unesma mondmilito senkompate shanceligis e tribulis. La movado lore preske desaparis…
Ante traktar la rivivigo dil movado pos la milito, oportas dicar ulo pri semblanta eroro traktikal da Couturat, olqua forsan entravis la lora propago di Ido. Couturat esis homo sincera e honesta. Il multe admiris Zamenhof e prizis la bona qualesi di Esperanto. Quankam il konceptabis propra teorio pri derivado, qua apene esis konciliebla kun la tillora praktiko dal esperantisti, il tamen opinionis ke ici seduktesos da lua racional argumenti e ne falios adherar al nova doktrino. Il esperis facile konvinkor li pri adopto di novaji per detaloza ciencal expozo e per la prestijo di tanta sonora nomi en la delegitaro. Ye 1903-08-27, pos la publikigo di sua famoza Histoire de la langue universelle, en qua il generale laudas Esperanto ma subtile reprochas i.a. lua derivado, il ya recevabis letro da Zamenhof, en qua ilca «aceptas kun plezuro e plena kontenteso» la kritiko e mem konfesas ne lu «nultempe pretendas ke Esperanto esas ulo tote perfekta». Quankam ye 1905-09-17 il recevabis plusa letro da Zamenhof, en qua ilca reprochas la opiniono da Couturat pri la sufixo -ul, la Franca filozofo certe experiencis neexpresebla joyo kande, en agosto di 1907, il recevis, de maxim konocata ed eminenta esperantisti, «multa ed autoritatoza aprobi» pri lua verko L’Etude sur La Dérivation en Esperanto, qua esas la bazo dil nuna Ido. Tamen Couturat neglijis importanta aspekto. Quankam il partoprenabis l’unesma Universala Kongreso di Esperanto, en Boulogne-sur-Mer, en 1905, il semble ne tote perceptis la etoso e l’atmosfero qua de lore komencis impregnar la Espo-movado. Exemple, fine di 1907 (segun Lingvo Internacia 167, p. 525) aparis Himno al Zamenhof, poemo e muziko da René Deshays (1870-1940), «triumfala kanto al Maestro, klara e plena de vera sentimenti» ed anke nova edituro di La vojo, poemo da Zamenhof e «himno esperantista», anke kun muziko da Deshays. Talan divenabis la Espo-movado. Pasiono regnis (e nebulizis) raciono, e lo patetika dominacis la intelekti. Tote neapta semeyo por la reflekti di filozofo… Ka forsan la eminenti adheros? Tamen anke ici ne montros granda entuziasmo. Komence di 1908 (LI 170, p. 77) on anuncas la rezultajo dil votado dal esperantista Linguala Komitato: del 61 votinti, 8 «ne havas opiniono», 8 «dankas la Delegitaro e volas reformi», 11 «deziras konsento kun la Delegitaro e kelka chanji« e 31 «ne volas negociar kun la Delegitaro ed opinionas ne nun oportas ne parolar pri chanji»…
Pos la unesma mondmilito la Ido-movado riviveskis e komencis respirar plu libere. La linguo en 1914 recevabis formo quan multi judikis kom quaze definitiva e preske perfekta. Itere aparis revui, itere on publikigis libri ed aranjis kursi. On organizis l’unesma kongresi, qui atraktis sat granda nombro de entuziasmozi. Ido divenis anke linguo ofte parolata e ganis nova nuanci e charmo. Lore eventis la maxim granda tilnuna florifo di Ido. Tamen nova fantomi aparis sur la voyo. En 1922 Edgar de Wahl (1867-1948) lansis sua auxiliara linguo Occidental, qua pokope atraktis multa eminenta idisti. Kelke pose, en 1928, la famoza linguisto Otto Jespersen (1860-1943), qua pleabis influanta rolo dum la elaboro di Ido, lansis sua linguo Novial, qua seduktis plusa eminenti idista e mem l’importanta revuo Mondo, qua livis Ido ed adheris al nova linguo. La detrimenti da Occidental e Novial esis duopla. Unlatere la du nova lingui atraktis multa eminenta idisti, e do la Ido-movado subisis nultempe reparota perdo di quanto e qualeso. Altralatere la idisti qui restis fidela konsumis tro multa tempo ed energio por reaktar al konstanta reprochi ed ataki dal transfuginti, quo nocis la laboro di instrukto, propago e verkifo. Dume, Esperanto, havante Ido kom shildo inter sua tradicional e sekura voyo e la naturalista reformiki, duris sua marcho triumfal, apene jenate dal ebulianta naturalismo interlingual, qua grave detrimentis Ido ma indulgis la linguo da Zamenhof…
Nun, kande on oglas lo prezenta sen retrospektar lo pasinta, on tentesas inferar ke la Ido-movado esas tante mikra forsan pro ke la Ido-reformo esis mala, nesuficanta od ecesiva, o forsan pro ke ula interlinguala deo volas punisar ol pro la polemikala nasko. Tamen l’unika racionala maniero evaluar la fakti esas parlernar la linguo e praktikar ol. Familiareskar kun ol e dominacar ol. Uzar ol skribe e parole en omna posibla cirkonstanci. Ne judikar sen propra experienco e, precipue, ne repetar quale papagayo la judiki da altri. Nur tale on konvinkesos ke Ido havas propra vizajo ed amno, ke ol esas nula retortala produkturo da teoriisti, ke ol, kontree, egardas la vivo, e poezio ed amo, ed esas apta ad expresar la maxim nobla sentimenti. Lua problemoza partureso e desfacila infantevo e puerevo ne impedas vivaca adoleco e saja maturesko. Tamen lu ankore esas frajila e facile asomebla. Lu dependas de nia sucio, sorgo e tutelo. Ni do asumez la responso.

MAMI E POEZIO

Recente me hazarde prenis, de sur planko di mea biblioteko, anciena numero (35, junio 1999) di Ido-vivo, olima oficala revuo di BIS (Britaniana Ido-Societo), regretinde ne plus editata. Sur pagino 4 di ca revuo me rilektis mikra ma charmanta poemo, quan me obliviabis balde pos l’unesma lekto:
Fonto: pixshark.com

YUNA VEKINTINO
Virgino, del lito saltinte
  Tu kuras a tua spegulo
Vidar tu en tua kamizo
  Brodita e blanka, gracioze.
Nam tu ne rezistas vekinte
  Joyar pri kreskanta bufesko
Levanta suprajo dil velo
  Qua kovras la busto sencele.
Tu lore ridetas, inklinas
Vizajo en hari, redeskas,
Pozetas taloke la manui,
Hezitas timante lo mala,
E tandem per palmi tre dolca
Karezas la nova mameti.
Pro quo la poemo cafoye atraktis mea atenco multe plu kam lor l’unesma lekto? Simple pro ke ol semblas esar destinita a mea aminda juniora filiino, nun 12-yara e prepubera, quan ravisas la pokopa kambreso di lua kamizo. Omnadie, nuda-torse avan spegulo, elu longe posturas e fiere kontemplas sua kreskanta trezoro. Ho, epoko marveloza, neobliviebla, qua nultempe retrovenos! El senhalte avancas vers adoleco e mulieresko sur voyo sinuoza, quan bordizas rovi ed espini, ma anke rozieri e lilii…
La supra skriburo esas quaza poemeto pri pometi! L’autoro esas Louis Pascau (1913-1983), famoza poeto e poligrafo naskinta en Le Croisic, Bretonia (Francia), qua sempre signatis sua Ido-verki per Lui Pasko, imitante la pronunco di sua nomo en la Franca. Pascau konoceskis Ido ja evante 56 yari, ma il rapide e profunde lernis la linguo. Il havabis vivo aventuroza e plena de neexpektita peripecii. Pos jerir bazaro en Ghana, Afrika, il divenabis milit-kaptito e laborabis kom ter-piochagisto, manu-agisto en sukriferio, farmo-servisto, desfangizisto e, segun lua vorti, «maxim nehabila pri omno!».
Tamen pri skriptado Pascau esis tre habila e kompetenta. Il debutis en Progresoen 1969 per du amuziva naraci, e lua debuto esis providencala, nam lore l’oficala organo di ULI subisis ulsorta krizo pro manko di artikli e kunlaboro, quo igis lua lora redakteri, la fratuli Roger e Georges Moureaux, plenigar granda parto dil antea numeri per paginedi e paginedi ek l’Ido-Vortaro Oficala da Hans Cornioley. La debuto da Pascau impresis la redakteri, qui samnumere anuncis a la lekteri l’acepto di «nova idisto remarkinda», quan li judikis kom «maxim simpatiinda ed agema».
La stilo di Pascau, tre vivaca, fluanta, espritoza, quaze galopanta, ek frazi kurta, epigrafala, bele cizelita ma libera de balasto e neutila gango (kelke simila al nuna stilo di Partaka) forte kontrastis kun la tono solen e profesoral qua lore regnis la pagini di Progreso. La temi traktata da Pascau esis bunta. Il abundante livris precipue mikra naraci, rakonti e poemi, ma anke teatrajo ed altraspeca artikli. Omno skribita da lu portis partikular aromo e saporo, nam lua stilo e verkifo esis unika e neimitebla. Mem raporto pri Ido-konfero (en Tegel, Berlin, 1977) divenis, sub lua plumo, tre frianda peco, unplusafoye kontrastante kun l’ordinara tediveso di tala skriburi da altri. Il produktis tante multe ke Progreso ne suficis por aceptar la tota torento de lua verki. Il publikigis anke en altra revui, precipue Ido-letro, ma anke Suisa Ido-Buletino e Komuniki, quo igas lua verkaro dispersita, e do desfacile acesebla al nuna publiko. Il advere ne povis cesar skriptar, nam il esis tre agema e sentis neexhaustebla inspireso. Pro to il enuncis ica famoza frazo: «Skribaji mem senimporta esas utila. Linguo triumfabos, kande la pordistini babilados per olu»…
En 1971 Louis Pascau ed Andreas Juste, quin unionis reciproka admiro, amikeso e kunlaboremeso, partoprenis la duesma poezio-konkurso Europa Unionita, aranjita dal Suisa revuo Momentum e quan darfis partoprenar irga poeto per verko skribita en sua matrala linguo Europana od en Ido. Li single sendis poemo en Ido ed obtenis diplomo honorala e, rispektive, medalii arjenta ed ora. Yen glorioza e historiala dio por la du poeti, ma anke por Ido, qua vinkis la prestijoza lingui Europana!
Tamen me tro multe eskartesis del nuna temo: mami e poezio. Pro quo mami esas tante importanta por poeto? Pro quo li esas tante importanta por viro generale? Ka forsan poeto, o viro generale, nekonciante rimemoras olima tempo di alakto, kande por lu existis nul altra sucio kam per ploro atraktar la fonto dil nekareebla liquido blanka? O ka koncernesas nura sexuala luro da korpo-parto qua tante kuriozigas ed expektigas lu nur pro ke lua korpo ne developas tal parto sammaniere, od altre dicite, kad ica fenomeno konsistas en nura atrakto da lo diferanta, da lo diversa, da lo distingiva? Yen questiono desfacile respondizebla. Esas nenegebla ke ordinare poeti multe atraktesas da pektoral kolini, same kam viri nepoeta. Tamen poeto ne egardas mamal grandeso tam multe kam viro nepoeta. Por lu, mami importas precipue pro lia kapableso ecitar imagino e fantazio, nam nur per imagino e fantazio on povas krear e travivar poezio. Pro to mami agas friske ed ajile sub la plumo di poeto, quale en la sequanta poemo, quan me skribis en 2000 e pose insertis en mea poemaro Dazlo, publikigita en 2002:
Mami
Mamatra monti en Chinia
Fonto: www.32w.net

La mamili di plata pektoro

Anuncas la printempo di futura trezori.
Li recevos la dungo di sango fertila,
Qua docos al karno la precepti
Dil arto beleskar dum la kresko.
Li cirkumsemos areoli,
Ed ici bufos somite di monti,
Quin klimos acenseri anhelanta.
Mea fingri defios la rampi
Kun la skopo juar la penti
E kampar sur la alpi
Di lekinda pastureyi brunatra.
Nun,
Kande tua kolini kambras la kamizo
Ed atraktas avida regardi,
Me previdas la duro dil kresko,
E l’imagino esbosas
Adulta monti qui baloteas

Dum la spasmi dil prato suba.

PRO QUO SKRIPTAR EN IDO

Fonto: openclipart.org
Pos tre longa – mem tro longa – interrupto me riprenas la blua plumo e kompozas artiklo por mea kara lekteri. La titulo ipsa ja indikas ke ol esos quaza meta-artiklo, od altre dicite, l’artiklo, qua ya rezultas de skripto, havas kom temo precize la skripto, t.e. la ago skriptar.
Por eskartar irga miskompreno, oportas saveskar quon propre signifikas skriptar. Nu, l’alerta lektero certe quik dicos ke suficas fideme apertar la susuranta pagini da Pesch ed ibe lektar:
«skriptar(netrans.) Esar verkifisto di literaturaji.»
Ne trovinte la vorto en la nekareebla lexiki da Dyer, editita en 1924, la sam alerta lektero certe inferos ke la vorto esas plu recenta e forsan lu, por certesko, konsultos anke la Lexiko di nova vorti da Camiel De Cock, quan ULI editis en 1988, ed ibe lu deskovros ke la vorto, quankam ne apartenante al originala korpuso dil idiomo, oficaleskis sat frue, nome en 1925, e pluse lu renkontros anke la sama defino ja lektita che Pesch.
Tamen nia lektero, tre postulema ed altagrade kurioza, forsan foliumos anke la flavatra pagini di la revuo Mondo, qua olim supleis la ikona Progreso kom central ed ofical organo por omna avanguardala propozi, grava debati, minucioza diskuti e tranchanta decidi, ed ibe lu kun joyo deskovros ke la vorton propozis en aprilo 1922 la nun obliviata Jan A. Kajš, kun la precipua skopo derivar vorto «por expresar D. Schriftsteller, E. writer, F. écrivain, I. scrittore, S. escritor
Nu, la persistema e nefatigebla lektero, quaza bibliotekala rato o binoklizita bibliofilo anciena-mora, forsan rezolvos oglar altra polvoza imprimuri e deskovros ke L. de Beaufront, autoro precipua (segun la titulpagino di KGD), o nur putativa (segun explori dal triople transfuginta Ric Berger) dil idiomo nun lektata, insertis precoza noto sur pagino 21 di verko editita en 1927, nun poke konocata, ma certe tre konocinda, sub la modesta titulo Lingual extraktaji de Progreso e tote plena de limpida e kristalatra prozo da Couturat, e ke en ica noto la olima submaestro di Espo (quale mokis ilun certena envidioza Espo-chefi dum lua verda epoko) donas defino multe plu klara, expresiva e bongusta pri la vorto qua okupas ni: «esar per profesiono o gusto, autoro di libri, noveli, artikli e.c.».
Yen do: nun ni savas quon propre e nuancoze signifikas skriptar. Me do povas riprenar e riformulizar la questiono: pro quo esar autoro, nur pro e por propra plezuro (pardonez la lango-tordilo!) di libri, noveli, artikli ed altra texti en la linguo di la delegitaro? Pro quo (e por qui) on skriptas en Ido? Evidente me povas donar nur mea personal opiniono, mea propra experienco, mea vidpunto tote subjektal e certe objecionebla…
Nu, me skriptas en Ido ja de 1998, yaro ya lontana, en qua la miniona revuo Ido-saluto! publikigis mea du unesma artikli en nia bel idiomo. De lore me ofte skriptas en Ido, malgre plura interrupti. Mea texti aparis en revui, libri ed elektronikala forumi, listi e grupi. Me havas tre poka lekteri. Me savas ed aceptas lo. Ne multa homi ya okupas su per Ido, ne multa homi sorgas lu, ne multa homi konocas o prizas la maxim neglijata, la maxim kalumniata, la maxim abandonita, e tamen la maxim bona, lerninda e praktikinda linguo auxiliara. Pro quo do me skriptas en Ido?
Me skriptas en Ido pro ke me bezonas lo. Nur dum e per skriptar en Ido me vere sentas la tota pulsado di la linguo. Anke lektar ed askoltar Ido esas agreabla, evidente, ma nur la skripto prokuras lo maxima di la bel idiomo. Skriptar en Ido esas quaza higieno mental, o mem intelektal katarso, nam la linguo fasonesis kun specala sorgo. Dum la longa e senprejudika elaborado e rafinado di Ido on eliminis omna nenecesa gangi, omna neutila rezidui di komplikaji evanta de plura yarcenti. Tamen, malgre tala purigo e tante drastika desinkombro, Ido ekiris sua kruzelo ne kom etiolita floro o stuntita nano, ma kom linguo richa, equilibroza, plena de utila e facile perceptebla nuanci. Por pensar e skriptar direte en Ido on mustas tamen desmetar anciena vesti, renuncar kustumi nesalutara, repulsar frusta idoli ed evitar voyi deviacanta. To ne esas facila. To esas mem penoza. Nam lo anciena radikifis e katenizas. On timas lo nova…

Ido konsequas de subtila filozofiala trakto da Couturat. Filozofio linguala. Ulo nova e revolucionala. Ulo pavoriganta intelektal indolenti e sociala rutinemi. Ulo senprecedenta ed ofte miskomprenata. Ulo senvenerace cherpanta de lo pasinta por embracar lo prezenta e preparar lo futura. Pro to me prizas skriptar en Ido. Pro ke tala skripto avancigas l’intelekto, purigas la mento e humanigas la skriptero e la lektero. Me forte deziras infektar altri per la joyo e plezuro skriptar en Ido. Se pluri agos lo, se multi imitos ici, la mondo divenos intelektale plu richa, plu gastigema e plu embracema. Kara lektero, prenez vua plumo e partoprenez la grand aventuro!