Author Archives: admin

Trump promove carbon a la confere de clima

Representores de la Casa Blanca ariva oji a discutes climal en Polsca, ma los va promove la usa de carbon e otra combustables de fosil.

La consenta aveni con ce investores, ci maneja 32 milion milion dolares de ativas, urje la fini de la usa de carbon como fonte de enerjia. Entretempo, ministros de sirca 130 paises ariva per atenta dirije la discutes a un conclui susedosa.

Como a la asembla en Bonn en la anio pasada, la Casa Blanca de Trump desira mostra un suporta forte per combustables de fosil.

Longo un declara par la ministreria SUA de esternas, la aveni “va esibi metodos de usa combustables de fosil en modo tan limpa e nonperosa como possible, e ance la usa de enerjia nucleal sin emetes”.

La aveni en Bonn ia es disturbada par protestores cantante ci ia vole indica ce la promove de carbon e gas no es bonvenida.

On dise ce la declara par investores global, publicida en Katowice, Polsca, es la interveni la plu major par investores a la tema de temperatures altinte. Lo representa alga de la reservas la plu grande de mundo.

La supravidor de la Reserva Comun de Jubila de la Stato York Nova, ci es encargada con un reserva pensional de 207 mil milion dolares, ia comenta: “An con la politicas malgidada de la governa de Trump, laboras global continua per trata la menasa multe real cual la risca climal presenta a la economia, mercatos finansial e revenus de investi. Nos resta dedicada a suporta la goles climal de la Acorda de Paris.”

Un disputa major sur siensa ia eruta en la fini de semana e ia mali la relata entre alga delegadas en Polsca.

Negosiores de la SUA, Arabia Saudi, Rusia e Cuait ia refusa “bonveni” la reporta sur 1,5°C par la Comite Intergovernal sur Cambia de Clima, cual la majoria vasta de paises ia desira pone a la sentro de la negosias.

Esta disposa ia coleri rexercores e campaniores, ci ia descrive lo como “un nonsabe intendeda e un iniora nonasetable”.

Un oservor ia comenta: “La mundo ia vide la lansa de la reporta par la CICC, e on ia comprende ce nos nesesa fa plu, ata plu rapida e plu forte e plu rapida aora. La reata no va es bon si nos fali bonveni acel siensa.”

La ministros va atenta acorda la temas restante en la regulas per la Acorda de Paris. Ma on ave ance un senti ce los debe esede acel gol e ofre plu determina per ataca la problem.

Pesos de un mosaica es redonada a Turcia

Fratos mancante de un mosaica antica, conoseda como la Xica Romani, es aora esibida en un museo en Turcia. Los ia es retraeda de la Statos Unida.

On esibi los prosima a la mosaica noncompleta de un xica joven, cual ia es creada a cuasi 2000 anios en la pasada.

Sua oios meamorable ia deveni un simbol de la site sude Gaziantep.

La pesos mancante ia es contrabandada de Turcia en la desenio de 1960 e comprada par un universia en la SUA, cual ia acorda final redona los.

Arceolojistes ia descovre la mosaica a 20 anios ante aora, cuando los ia escava la ruinas de la site Zeugma, fundida par un jeneral de Alexandro la Grande e destruida en la sentenio 3.

Ma an alora, alga pesos ia es ja furada e contrabandada a estra la pais. Los ia es comprada par la Universia de Bowling Green en la stato Ohio.

En 2012, Turcia ia solisita la reenvia de la pesos, e la redona ia es acordada pos sinco anios de negosias.

Ier, la pesos mancante ia deveni esibida en la Museo de Mosaicas de Zeugma en Gaziantep, la museo la plu grande de mosaicas en la mundo.

Fatma Şahin, la maior de Gaziantep, ia dise: “La Xica Romani es reunida con sua familia.”

2018-W49 – Explōrātiō lūnāris in Sīnīs

ÁUDĪ PRÆLĒCTIŌNEM SÓNITAM (accéntū Finlándicō)

78575-body-15016-ticker-china-sonde-apMíssile cósmicum týpī “Lóngum Íter Trēs Be”, pórtāns vehículum cósmicum “Cháng’é Quáttuor” cum vehículō automatāriō, díē Véneris ex pórtū cósmicō Xīchāng Sīnārum merīdioccidentālium ēmíssum est íntrā prográmma lūnāre Reī pūblicæ Populāris Sīnārum, dúctū Administrātiōnis Cósmicæ Pūblicæ Sīnēnsis. Cóstæ āvérsæ lūnāris ēgréssus díē prīmō mēnsis Jānuāriī ánnī próximī fáctus sit. Sī ómnia succésserint, Sīnæ fáctæ sint múndī cīvitās prīma, quæ Lūnæ cóstam āvérsam attígerit. (CN)

Un mision xines a la lado distante de la Luna

Xina ia lansa la mision prima per atera un veculo robotal a la lado distante de la Luna.

La mision Chang’e 4 va atenta pone un aterador e vagador sur la crater Von Kármán, locada a la lado de la Luna cual fasa nunca la Tera. Lo abri la via de retrae samples de roca e solo a la Tera.

La atera no va aveni asta la temprana de janero, cuando la veculo va desende usante puxadores.

La crater Von Kármán interesa siensistes car lo es situada en la cualia la plu vea e grande sur la Luna – la Basin Polo Sude / Aitken, probable formida par la colpa de un asteroide enorme a miles de miliones de anios ante aora.

La ateradores va analise la jeolojia de la rejion e la composa de la roca e solo.

Par causa de un fenomeno nomida “jira sincrona”, la Tera vide sempre la mesma lado de la Luna. Esta aveni car la Luna pasa esata la mesma tempo en jira sur sua propre ase como en completi un orbita de la Tera.

An si on refere comun a la otra lado como “la lado oscur”, acel parte de la Luna es ance luminada par la Sol e ave la mesma fases como la lado cual fasa nos. “Oscur” asi vole dise mera “nonvideda”.

La lado distante aspeta alga diferente de la lado prosima. Lo ave un crosta plu densa e vea, cual conteni plu crateres. On ave ance poca de la “mares” de basaltos oscur, creada par flues de lava, cual es tan evidente sur la lado prosima.

Cisa la colpa potiosa cual la crea la Basin Polo Sude / Aitken ia penetra la crosta, ateninte la litosfera de la Luna. La strumentos en Chang’e 4 pote esamina esce esta ia aveni, clarinte un parte de la istoria temprana de nosa sola satelite.

La mision va analise ance la “radioambiente” a la lado distante, en un esperimenta desiniada per fa la labora fundal per la crea de telescopios futur de radioastronomia a acel lado, do los ta es protejeda de la ruido de la Tera.

La aterador nonmovente va porta un contenador de tre cilogrames, con semes de patata e arabis, per un esperimenta biolojial. Esta esperimenta de “minibiosfera lunal” ia es desiniada par 28 universias xines.

La desinia de la veculo es simil a lo de sua presedente, Chang’e 3, cual ia envia veculos aterante a la rejion Mar de Pluves en 2013. Ma lo ave alga alteras importante.

La aterador porta du cameras: un esperimenta sur radia, construida en Deutxland, e un spetrometre cual va fa la oservas radioastronomial de frecuentia basa.

La vagador va porta un camera panoramal, un radar per sonda su la surfas, un spetrometre imajinte per identifia minerales, e un esperimenta per esamina la interata entre la venta solal (un flue de particulas enerjida de la Sol) e la surfas de la Luna.

La mision parteni a un program xines plu grande de esplora lunal. La misiones Chang’e prima e du ia es desiniada per colie datos en orbita, e la numeros tre e cuatro ia es construida per opera sur la surfas.

Un stajior de Google distribui un anunsia vacua

A Google, un era en un eserse de instrui empleores ia causa la apare de un anunsia comersial falsa en un cuantia grande de apes e pajes de rede.

Un retangulo jala vacua ia es vidable en acel locas tra sirca 45 minutos a 4 desembre, ma sola per persones en la SUA e Australia.

La era ia aveni cuando stajiores ia aprende la sistem interna de Google per compra anunsias. Esta anunsia vacua ia es enviada car un stajior ia esede la intende e ia ajunta un comanda vera a la sistem.

La anunsia ia es ativida con taso de revenu multe plu alta ca cualce otra, e ia es dirijeda tra alga sistemes de otra companias, tal ateninte un popla vasta.

Google ia declara: “Direta cuando nos ia deveni consensa de esta era onesta, nos ia labora rapida per para la sirculi de la campanias.” Lo ia ajunta ce lo va reali cualce paias cual publicores ia incore par causa de la era.

On no ia clari la custa esata de la era, ma un jornal ia divina ce lo va fa ce Google paia sirca $10 milion per sasia publicores e desmarania la situa. La compania ia dise ce lo va institui plu controlas per preveni un repete de la problem.

Le dansa del sufi

Aperi tu spirito
e lassa le celate beltate
effluer como radios
de un sol oblidate
que era retenite
troppo longe tempore
Torna te sin fin
in le dansa vorticose
del sufi
Quita le terra
e levita in alto
al celeste beatitude
Le ballo nunquam cessa:
Quando le musica mutesce
le anima ancora canta
trans le nocte
usque le alba 

On discute pas per Iaman en Sveria

En Sveria, on comensa consultas de pas, suportada par la Nasiones Unida, per fini cuasi cuatro anios de gera interna en Iaman.

En ecipo NU va labora con delegas de la governa iamani e la rebelores huti a la castel de Johannesberg, prosima a Stockholm, en discutes nonformal cual va ocupa un semana.

La gera ia causa la crise umaniste la plu grave de mundo en tempo resente. Miles de persones ia mori en combate e miliones ia veni cuasi a state de mori par fami.

La consultas recomensa a la ves prima pos 2016. La atentas la plu resente per un pas negosiada ia colasa en setembre, cuando la hutis no ia apare en Geneve.

On no previde un avansa major par la discutes presente. La intende xef de los es preveni un batalia forte per Hudaida, un porto a la Mar Roja do miles de siviles es trapida, car la porto es ocupada par la rebelores.

La NU espera ance crea un armatur per discute la natur de un solve political futur en la pais.

Similaritate Interlingua/Esperanto

Isto es le decime parte in mi serie de comparationes inter Interlingua e altere linguas. In le previe comparationes 
io ha comparate iste linguas:

Italiano (Similaritate: 80 punctos/percentos)
Latino (Similaritate: 73 punctos/percentos)
Espaniol (Similaritate: 65,5 punctos/percentos)
Portugese (Similaritate: 64 punctos/percentos)
Romaniano (Similaritate: 58,5 punctos/percentos)
Francese (Similaritate: 49,5 punctos/percentos)
Anglese (Similaritate: 31 punctos/percentos)
Germano (Similaritate: 24,5 punctos/percentos)
Russo (Similaritate: 17,5 punctos/percentos)

Pro anglese e espaniol io primo usava differente vocabularios del cento parolas plus commun. Ma il esseva difficile trovar un tal lista pro portugese. In vice io trovava un lista con cento parolas interessante e representative, e decideva usar lo pro tote le comparationes. Dunque io usava iste lista pro facer nove comparationes pro anglese e espaniol.
Le lista veni de iste adresse:
https://www.portuguesepod101.com/portuguese-word-lists/?page=1

Grande similaritate da 1 puncto, similaritate partial 0,5 punctos e nulle similaritate 0 punctos. Usante le lista de 100 parolas on obtene un correspondentia inter le punctos e le percentos.

Evalutar similaritate e comprensibilitate inter parolas plus o minus similar es difficile. Si vos discoperi evalutationes erronee, per favor commenta e io va corriger le errores.
Quando io es insecur del pronunciation de un parola io usa forvo.com pro controlar lo.

Iste comparationes non es scientific, ma da un resultato approximative.

In iste decime parte io compara Interlingua con Esperanto:

1. septimana – semajno 0,5
2. anno – jaro 0
3. hodie – hodiaŭ 1
4. deman – morgaŭ 0
5. heri – hieraŭ 1
6. calendario – kalandrilo 0,5
7. secunda – sekundo 1
8. hora – horo 1
9. minuta – minuto 1
10. horologio – horloĝo 1
11. poter – povi 0,5
12. usar – uzi 1
13. facer – fari 0
14. ir – iri 0,5
15. venir – veni 0,5
16. rider – ridi 0,5
17. vider – vidi 0,5
18. longe – longa 1
19. parve – malgranda 0
20. bon – bona 1
21. belle – bela 1
22. fede – malbela 0
23. difficile – malfacila 0
24. facile – facila 1
25. mal – malbona 0
26. proxime – proksima 1
27. placer – plezuro 0,5
28. salute – saluton 1
29. die – tago 0
30. tarde – malfrue 0
31. nocte – nokto 1
32. toto – ĉio 0
33. gratias – dankon 0
34. no – ne 1
35. deliciose – bongustega 0
36. io – mi 0,5
37. (io) es – (mi) estas 0,5
38. adeo – adiaŭ 1
39. si – jes 0
40. lunedi – lundo 0,5
41. martedi – mardo 0
42. mercuridi – merkredo 0,5
43. jovedi – ĵaŭdo 0
44. venerdi – vendredo 0,5
45. sabbato – sabato 1
46. dominica – dimanĉo 0
47. maio – majo 1
48. januario – januaro 1
49. februario – februaro 1
50. martio – marto 0,5
51. april – aprilo 1
52. junio – junio 1
53. julio – julio 1
54. augusto – aŭgusto 1
55. septembre – septembro 1
56. octobre – oktobro 1
57. novembre – novembro 1
58. decembre – decembro 1
59. zero – nulo 1 (=nulle)
60. un – unu 1
61. duo – du 1
62. tres – tri 0,5
63. quatro – kvar 0
64. cinque – kvin 0
65. sex – ses 0,5
66. septe – sep 0,5
67. octo – ok 0
68. novem – naŭ 0
69. dece – dek 0
70. caffe – kafo 1
71. bira – biero 0,5
72. the – teo 0,5
73. vino – vino 1
74. aqua – akvo 1
75. carne – viando 0
76. porco – porko 1
77. pullo – kokido 0
78. agno – ŝafido 0
79. pisce – fiŝo 0
80. pede – piedo 0,5
81. gamba – kruro, gambo 0,5
82. capite – kapo 0
83. bracio – brako 0,5
84. mano – mano 1
85. digito – fingro 0
86. corpore – korpo 1
87. stomacho – stomako 1
88. dorso – dorso 1
89. pectore – brusto 0
90. infirmera – flegistino 0
91. empleato – dungito 0
92. policiero – policisto 1
93. cocinero – kuiristo 0
94. ingeniero – inĝeniero 1
95. medico – kuracisto 0
96. gerente – manaĝero 0
97. professor – profesoro 1
98. programmator – programisto 1
99. venditor – vendisto 1
100. scriptor – verkisto, aŭtoro 0,5

Similaritate Interlingua/Esperanto: 55,5 punctos/percentos

Quanto grande es le similaritate comparate con le altere linguas investigate usque nunc?

Italiano (Similaritate: 80 punctos/percentos)
Latino (Similaritate: 73 punctos/percentos)
Espaniol (Similaritate: 65,5 punctos/percentos)
Portugese (Similaritate: 64 punctos/percentos)
Romaniano (Similaritate: 58,5 punctos/percentos)
Esperanto (Similaritate: 55,5 punctos/percentos)
Francese (Similaritate: 49,5 punctos/percentos)
Anglese (Similaritate: 31 punctos/percentos)
Germano (Similaritate: 24,5 punctos/percentos)
Russo (Similaritate: 17,5 punctos/percentos)

Esperanto es le prime lingua artificial in mi comparationes. 
Illo esseva lanceate in 1887 per le ophthalmologista 
judeo-polonese Ludwik Lejzer Zamenhof.
Illo ha un grammatica toto regular e cata littera 
in le alphabeto sempre representa un phonema. 
A causa de isto il ha le litteras con “cappellos” e le
littera “ŭ”, que es usate pro marcar diphthongos. 

Le accento es sempre al penultime syllaba.
Cata parola es distincte, assi il non ha homonymos. 
Per exemplo, in Interlingua “sol” pote significar le sol 
(que brilla a nos), un persona in solitude o le tono 
sol (=G). In Esperanto le sol que brilla es “suno”, 
un persona in solitude es “sola” e le tono es G 
(legite como “go”).
Omne le substantivos fini in -o, omne le adjectivos 
fini in -a e omne le adverbios fini in -e.
Assi parolas facilemente pote cambiar le classe de parolas.

Le numeros in Esperanto sona latinesc, ma Sr. Zamenhof se ha permittite un poco de libertate in lor formation:

60. un – unu 1
61. duo – du 1
62. tres – tri 0,5
63. quatro – kvar 0
64. cinque – kvin 0
65. sex – ses 0,5
66. septe – sep 0,5
67. octo – ok 0
68. novem – naŭ 0
69. dece – dek 0

Un cosa practic es que illos es multo breve, assi on rapidemente pote dicer grande numeros. Compara isto:

mil-okcent-okdek-sep (Esp) 6 syllabas
mille octo-centos octanta-septe (Ia) 11 syllabas 

Le infinitivos es un poco confundente pro un interlinguista. Per exemplo:

15. venir – veni

Le infinitivo in Esperanto sona como le presente in Interlingua. Isto es le causa proque io solo dava 
0,5 punctos. 
Le parola es le mesme, ma le grammatica confunde.

Un systema de multe affixos modifica le significantia del parolas. Per exemplo “mal-” significa “le opposito de”. Assi nos ha

19. parve – malgranda
22. fede – malbela
23. difficile – malfacila
25. mal – malbona

Malgrado le origine latin de iste parolas, un persona 
que non cognosce Esperanto pote esser confundite 
de illos.

Le suffixo “-ido” significa “prole”. Assi nos ha

77. pullo – kokido
78. agno – ŝafido

Le suffixo “-in” significa un femina. Assi nos ha

90. infirmera – flegistino

Un infirmero deveni “flegisto”

E “flegi” e le suffixo “-in” veni de germano. Esperanto prende le majoritate del parolas de latino/italiano, francese, germano e anglese. Sovente le parolas es abbreviate e adaptate al grammatica e phonetica de Esperanto.
A vices parolas debe esser modificate, pro evitar ambiguitates. Per exemplo “planeta” deveni “planedo”, proque “planeto” poterea significar “un parve plano”, proque le suffixo “-et” significa “parve”.
Affixos pote esser combinate, assi que los mesmo pote crear parolas “impossibile”. Si nos usa exemplos previe, nos pote construer “malplanedinideto” =le opposito de un parve prole de un planeta feminin.

Le parola pro toto: “ĉio”, appertine a un systema correlatante artificial de parolas sovente usate:

Clicca al imagine pro aggrandir lo


Nos recognosce multe parolas latin in le lista. Nos anque ha parolas francese de origine latin, ma isto sovente los face difficile a recognoscer pro un interlinguista, proque illos es transformate in plure passos. Per exemplo:

46. dominica – dimanĉo (fr. dimanche)

Il anque ha typic parolas francese como:

75. carne – viando (viande, de lat. vivenda)

Nos trova plure parolas de germano:

2. anno – jaro (Jahr)
4. deman – morgaŭ (morgen)
29. die – tago (Tag)
30. tarde – malfrue (früh)
33. gratias – dankon (danke)
78. agno – ŝafido (Schaf)
79. pisce – fiŝo (Fisch)
85. digito – fingro (Finger)
89. pectore – brusto (Brust)
90. infirmera – flegistino (Pflege)
91. empleato – dungito (dingen)

Certe de iste parolas poterea esser de anglese, proque il ha similaritates inter germano e anglese: fish, finger.
Ma nos anque trova parolas como “birdo” del anglese “bird” =ave.

Le parola “dungito” veni del german “dingen”, ma in le forma esperantistic illo anque resimila “dung” que e in germano e anglese significa stercore.

Le grammatica e vocabulario de Esperanto es vermente interessante, ma io debe limitar me.

Alora nos finira con le question: quanto comprensibile es Esperanto pro un interlinguista?
Naturalmente on recognosce multissime parolas, ma proque le grammatica es multo differente a lo de Interlingua, le comprension es multo limitate.
Le similaritate procentual del vocabulario placia Esperanto le plus proxime a romaniano, que anque ha un grammatica differente de Interlingua. Ergo io suppone que Esperanto es tanto comprensibile como romaniano (ma plus facile a apprender!)

Le proxime vice io comparara Interlingua con Ido. Isto es le Esperanto reformate. Como nos memora, “-ido” significa prole. (Le suffixos pote esser parolas independente!)
Esperanto, Ido e Interlingua es le tres plus usate linguas international auxiliar. (Esperanto essente multo plus grande que Ido e Interlingua)

Quanto dissimilar es Esperanto e Ido? Esque le vocabulario de Ido es plus similar a lo de Interlingua?
Nos videra in januario!

Un bebe nase pos transplanta de utero mor

Dotores ia revela ce un xica bebe ia nase par un utero transplantada de un corpo mor.

La opera de transplanta ia ocupa 10 oras e ia aveni en 2016 en São Paulo, Brasil, do on ia fa ance la aida de fertilia. La madre, ci ave 32 anios, ia nase sin utero.

On ia fa 39 transplantas de utero usante un donor vivente, incluinte madres ci dona sua utero a sua fia, produinte 11 bebes. Ma tota la 10 transplantas presedente de un donor mor ia fali o aborta.

En esta caso, la donor ia es un madre de tre enfantes a media de sua desenio sinco, ci ia mori par emoraje serebral.

La resetor ia ave un sindrom cual afeta sirca un fem en cada grupo de 4500 e preveni la formi normal de la vajina e utero. Ma sua ovarios ia funsiona, e dotores ia pote estrae ovos, fertili los con la spermas de la padre futur, e jela los.

La fem ia prende drogas per debili sua sistem imunial e preveni ce sua corpo ataca e rejeta la transplanta.

Pos sirca ses semanas, el ia comensa menstrui. Pos sete menses, la ovos fertilida ia es implantada. E pos un ensintia normal, un bebe de 2,5 cilogrames ia es parida par sesarea a 15 desembre 2017.

La xef de la rexerca, Dr Dani Ejzenberg de Hospital das Clínicas en São Paolo, ia dise: “La transplantas prima de utero de donores vivente ia es un monumento en medica, creante la posiblia de pari per multe femes nonfertil ci pote asede donores conveninte e la recursos medical nesesada. An tal, la nesesa de un donor vivente es un constrinje major, car donores es rara: tipal, los es familianes o amis volente e cualinte.”

Un avocato defendente ia es un informor de polisia

La condenas de alga de la criminores major de Australia es aora dutada pos la desmasci de un avocato como un informor de polisia.

La avocato defendente, ci ia representa figures malfamosa de crimin organizada, ia dona informas a la polisia de Victoria entre 2005 e 2009. La governa de la stato ia anunsia un investiga publica per determina cuanto condenas ia es direta afetada.

La caso ia es revelada cuando restrinjes judal ia es sutraeda ier. Esta ia es la fini de un batalia de corte en cual, tra du anios, la polisia ia atenta preveni la esposa de la identia de la avocato a sua clientes. La Corte Alta ia deside contra la polisia.

En un judi despetosa, la corte ia dise ce la polisia de Victoria ia es culpable de “un condui odiable” par coraji la avocato a furni informas sur sua clientes.

La avocato, un fem ci on no pote nomi per razonas legal, ia representa figures major en la criminalia de Melbourne en un periodo de violentia aumentada de ganges. Un disputa violente cual ia prende a la min 28 vives en la site ia fini a plu ca un desenio ante aora, ma detetores dise ce un tensa resta ancora.

A cada dia, la avocato ia contata la polisia e ia reseta la nom sifral 3838.

Documentos mostra ce la polisia ia atenta preveni acusores de avisa la omes condenada sur la rol de sua propre avocato como un informor. Ma par causa de la deside par la Corte Alta de sutrae restrinjes sur la caso, criminores va reseta aora un letera sur la situa. Los va pote alora apela, e sua condenas va es cisa reduida o an canselada.

La xef de la polisia de Victoria ia defende ier la usa de la avocato como informor: “Melbourne ia es saisida par lo cual on conose aora como la geras de gang. La risca per la comunia a esta tempo ia es notable.”

El ia ajunta ce, en 2009, la polisia ia cambia sua modo de trata informores, e un aveni simil no ta es posible aora.

Kien malaperis la Unua Libro?

Kion necesas fari por denove inspiri multajn homojn lerni Esperanton, demandas Jolanta van Holstein. En 1887 ne ekzistis interreto, tamen la ideo sukcese disvastiĝadis. Ĉu venis tempo reeldoni kaj traduki en ĉiujn naciajn lingvojn la Unuan Libron?

Antaŭ 131 jaroj, en 1887, kiam Ludoviko Zamenhof eldonis sian Unuan Libron kun la ideo pri Internacia Lingvo, ne ekzistis interreto, ne ekzistis apoj kiel Duolingo, programoj por lerni la lingvon… nek io ajn komparebla kun la nuntempaj teknikaĵoj, kiu faciligus la disvastigon de la lingvoprojekto de Zamenhof.

Tamen la ideo disvastiĝadis tra la tuta mondo… Zamenhof sendis per simpla, tradicia poŝto la libron al diversaj homoj por ke ili legu ĝin, pripensu la aferon kaj subtenu lin por realigi lian revon. La libro enhavis i. a. klarigojn de la aŭtoro pri lia ideo kaj pri la lingvo mem, la 16 regulojn de la lingvo, kelkajn tradukojn en tiu Lingvo Internacia, simple por montri ke ĝi funkcias, ke oni povas esprimi ĉion en ĝi kaj traduki al ĝi ĉiujn verkojn. Kaj la libro enhavis ankaŭ kuponojn, kiun li petis resendi al li kiel deklaron ke oni volas lerni la lingvon, kaj ke oni lernos ĝin, se 10 milionoj da homoj deklaros la samon. Kaj jen: la homoj legis la libron kaj reagis.

La unua kiu kontaktis L. Zamenhof estis Antoni Grabowski. Jam en la jaro 1887 Grabowski aĉetis kaj trastudis la freŝe aperintan libreton “Dr-o Esperanto. Internacia Lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro”, en kiu L. L. Zamenhof prezentis sian lingvoprojekton. Forte impresita de ties travidebla strukturo kaj surprize rapide akirebla esprimkapablo, Grabowski vojaĝis al Varsovio kaj vizitis Zamenhof; en tiu tago okazis inter ili la unua buŝa dialogo en Esperanto. Poste Grabowski per siaj tradukoj tre grave influis la evoluon de la Esperanta literatura lingvo. La elpoligo de la epopeo „Sinjoro Tadeo” de Adam Mickiewicz fare de Grabowski apartenas al la plej brilaj tradukoj al Esperanto, iam ajn aperintaj.

Nuntempe ekzistas multege da kursoj, lernolibroj, lerniloj kaj apoj por alproprigi Esperanton. Sed kie estas tiuj esperantistoj kiuj ellernas Esperanton bone?.. Kiuj faras tion je la nivelo de la unuaj esperantistoj? Kial oni forgesis la Unuan Libron? Mi volontege lanĉus la ideon eldoni la Unuan Libron en ĉiuj lingvoj, ĉar la Unua Libro, enhavanta la klarigojn de Zamenhof, liajn emocian peton kaj instigon atenti lian verkon, kaj ankaŭ la bazajn principojn, estas la plej bona lernolibro de Esperanto iam ajn eldonita.

En la Unua Libro mi trovis ne nur respondojn al la demando “kial lerni Esperanton”, sed mi trovas en ĝi ankaŭ inspiriĝon por mia Esperanto-agado. Zamenhof metis en la Unuan Libron ne nur raciajn klarigojn pri sia lingvo internacia, sed ankaŭ ĉiujn siajn emociojn, kiuj profunde tuŝas min ĉiufoje denove kiam mi relegas la libron. La Unua Libro enhavas ĉiujn argumentojn kaj pledojn por Esperanto. Mi opinias, ke oni ne bezonas elpensi kaj presi novajn varbilojn, sufiĉus traduki al naciaj lingvoj la Unuan Libron kaj disdoni ĝin. Ĝi estas la plej bona kaj la plej alparoliga varbilo por Esperanto kiun mi konas. Zamenhof montris per ĝi sian genion. En 1887 li aplikis merkatadon de sia verko sur la nivelo de la 21-a jarcento. Sur la unua paĝo de la libro videblas la frazo: “Por ke lingvo estu tutmonda, ne sufiĉas nomi ĝin tia.” Zamenhof humile kaj modeste petas atenton kaj aktivan helpon de la tuta homaro por sia verko, kiu kostis al li multe da tempo kaj sano. La celo estas do tutmondigi la lingvon. Tio estas la tasko de la Esperanto-movado kaj de ĉiu esperantisto.

Jolanta van Holstein

La clima sta a un crus de vias

Cuatro persones major ci suporta laboras per limita la cambia de clima ia averti ce la planeta sta “a un crus de vias”, cuando un consenta importante ia abri en Polsca.

En un ata rara, cuatro presidentes pasada de esta confere, sponsorida par la Nasiones Unida, ia recomenda ata nonvasilante.

La consenta en Katowice es la plu importante sur la cambia de clima pos la acorda de Paris en 2015. Espertas dise ce la mundo nesesa redui estrema sua emetes si lo vole ateni la goles acordada en Frans.

Negosiores ia asembla per la confere a un dia plu temprana ca espetada, car on presa los a progresa.

Entretempo, la Banco Mundal ia anunsia 200 mil milion dolares de finansia tra sinco anios, per suporta paises cual ata contra la cambia de clima.

Esta confere de la partitos acordada es la prima cual ia aveni pos la apare en otobre de la reporta major par la Comite Intergovernal sur Cambia de Clima, cual ia discute la problem de limita la aumenta de temperatur global a 1,5°C.

Acel reporta ia dise ce per ateni la gol, governas va debe redui emetes de gases invernerial par 45% ante 2030. Ma un studia resente ia mostra ce aora la emetes de diosido de carbono alti denova pos un reposa de cuatro anios.

Ier, cuatro presidentes pasada de la confere ia publici un declara urjente. Los ia dise ce “atas desidente en la du anios veninte va es esensal”.

Ma la divide ia es nunca plu larga entre lo cual paises dise ce los fa e lo cual nesesa es fada.

29 xefes de stato e governa va presenta declaras a la comensa de la consenta. Esta cuantia es multe min ca en Paris a tre anios ante aora, cisa indicante ce multe regarda la confere como mera un punto longo la via e no un crus major.

Ma per Xina e la Uni European, la confere es multe importante. Los vole mostra ce la coopera internasional pote susede ancora, an en la eda de Presidente Trump.

Gas lacrimojen contra protestores en jacetas jala

En Frans, en un fini de semana tre de protestas en “jacetas jala”, persones ia asende la Arco de Vinse en la sentro de Paris, e scaramuxas ia continua con polisiores de tumulta.

La polisiores ia spara gas lacrimojen, granadas aturdinte e canones de acua sur la Champs-Élysées, e protestores ia lansa misiles e ia ensende construidas.

A la min 110 persones ia es ferida, incluinte 17 membros de la fortes de securia, e on ia fa 270 arestas.

La protestas sur la imposta de carburante ia crese a un coleria jeneral sur la custa alta de vive. Emmanuel Macron, presidente de Frans, dise ce sua politica de carburante es nesesada per combate la caldi global.

Un person ia es state grave pos la destrui par protestores de un porton de fero a la jardin Tuileries, prosima a la museo Louvre. La porton ia cade sur un grupo de persones.

On ia fura ance un fusil de ataca de un veculo de polisia, ma lo no es clar esce lo ia es cargada.

La ministreria de internas franses ia dise ce, tra la pais intera, a la min 75 mil persones ia partisipa en la protestas la plu resente de jacetas jala. La protestas ave acel nom car la partisipores porta la jaceta de vidablia cual, par lege, es presente en cada veculo.

On ia estingui cuasi 190 focones, e ses construidas ia es ensendeda.

En la confere G20 en Buenos Aires, Macron ia responde ce la protestas “ia pertine en tota no modo a un esibi pasosa de un nonfelisia o noncontentia legal.” El ia ajunta ce la culpables no desira cambias, ma intende crea un caos.

2018-W48 – Pássu amīcāle in Índia

ÁUDI PRÆLĒCTIŌNE SÓNITO (accéntu Finlándico)

safe-imageTráctu internātiōnāle ínter Índia et Pakistánia es inaugurāto ab persōnas ex ámbo térras. Per ísto tráctu ínter Dera Baba Nanak, Punjābo, Índia septentriōnāle, et témplo in Kartarpur, Punjābo, Pakistánia orientāle, peregrīnātiōne síne vīsa es habilitāto prō peregrīnos Sichístico in futūro. Tráctu internātiōnāle es postulāto lóngo ab commūnitāte Sichístico. Gubernāculo Pakistánico dīc, quod íllo es præparāto relevāre contentiōnes ínter ámbo térrās per pássus concrēto. (IN)

Muzikumejo en danĝero

Kaj ne nur Muzikumejo!

Estas en danĝero ankaŭ aliaj interesaj aĵoj kiuj enhavas tradukitajn enhavojn, kiel tiujn de la fama e-kantisto Cristina Casella, kelkajn kantojn de Alejandro Cossavella aŭ de Jomka, inter aliaj.

Post la lastaj novaĵoj, rilate al la novaj eŭropuniaj leĝoj pri kopirajto en interreto, eble kelkaj projektoj povas esti en danĝero.

La respondeculoj de la retejoj (ne nur youtube, facebook… sed ankaŭ la posedanto de eta blogo aŭ retejo) devas kontroli kaj respondecos pri ajna kopirajtaĵo alŝutita de simpla homo aŭ malgranda organizo.

Oni supozas ke, simile al la nuna situacio, estos esceptoj (por malgrandaj pecoj, por instruaj celoj…), sed iel ajn, se la aŭtomata algoritmo detektas malobservon de kopirajtaĵo, defaŭlte ĝi malpermesos la publikan videblon de tiu verko, kaj kaze ke estos konflikto, sendube tio estos kompare pli malmultekosta por grandaj internaciaj entreprenoj ol por individuaj alŝutantoj.

Pli da informo (Bedaŭrinde ne en esperanto).

Pablo Busto

La mori de Bush major e la vive de la Obamas

George H W Bush, presidente pasada de la SUA, ia mori con 94 anios. El ia servi como la presidente 41 entre 1989 e 1993. Sua periodo ia es definida par la fini de la Gera Fria e par la gera prima contra Saddam Hussein en Irac.

An si el ia es min sana en anios resente, el ia susede ancora apare publica. En april, el ia vade a ospital con infeta de sangue, ma ia es desospitalida a pos. El ia mori a sete menses pos sua sposa, Barbara.

En un otra anunsia de la SUA, la autobiografia de Michelle Obama, dama prima pasada, ia deveni la libro la plu bonvendeda en la pais en esta anio, a sola 15 dias pos sua publici. On ia vende plu ca du milion copias en la SUA e Canada, e la publicor dise ce lo es bonvendeda ance en multe otra paises.

La libro es un fenetra a la vive personal de la Obamas ante, tra e pos sua tempo en la Casa Blanca. Sra Obama revela difisiles en sua sposia con Barack, detaliante como los ia sufri un aborta natural e ia usa la fertili en vitro per consepi ambos sua enfantes.

Sra Obama ance critica Donald Trump, la presidente presente, scrivente ce el pote “pardona nunca” Trump per “risca la securia de mea familia” sur sua defende forte de la teoria ce Sr Obama no ia nase en la SUA e donce no ia es un presidente valida de la pais.

Cameras deteta enganiores en un duimaraton xines

Cuasi 250 corores en un duimaraton ia es descovreda como enganiante par cameras de trafica, cual ia rejistra sua usa de un via rapida tra arboretas.

La organizores de la corsa en Shenzhen, Xina, ia trova ance 18 partisipores ci ia porta numeros falsa e tre corores descriveda como “finjores”. Tota la 237 persones ci ia froda es aora proibida de corsa en maratones.

“La core de maraton es no mera un eserse, lo es un metafor per la vive, e cada coror es encargada per se,” la organizores ia comenta.

Imajes caturada par cameras de polisia ia mostra corores ci ia pasa tra arboretas a un otra strada visina, en loca de continua longo la via coreta e turna a la fini.

La enganiores ia core tra du o tre cilometres min ca la distantia completa de 21 cilometres.

Esta corsa aveni anial en la site cuatro de la plu grandes en Xina, e lo atrae tipal sirca 16 mil partisipores.

La reportas de la engania ia provoca la jornal Dial de la Popla, un de la publicis la plu grande en Xina, a urje corores a “respeta la maraton e respeta la spirito de sporte” en un editorial.

En la anio pasada, organizores de la duimaraton de Beijing ia introdui un sistem de reconose fases, per preveni ce persones sustitui otras per core per los.

Xina ia aveni 1072 maratones e otra corsas de strada en esta anio. Esta cuantia es plu par 22 ca en 2011, longo la Asosia de Atletisme Xines.

Nobelo aŭ stultaĵo?


Ĉu kandidatigi por literatura Nobelpremio E-lingvan verkiston aŭ ne kandidatigi? Tio estas la demando.

Debatoj pri kandidatigo de iu esperantlingva verkisto por la literatura Nobel-premio de tempo al tempo plivigliĝas, sed preskaŭ tuj ree ĉesas. Carlo Minnaja atentigas, ke UEA apenaŭ kredas je sukceso de simila kandidatigo. “Mi persone opinias, ke estas pli bone apogi kandidaton proponitan de tiuj, kiuj ion faras, ol fari nenion entute”, – skribas Minnaja por LF.

En La Ondo de Esperanto aperis intervjuo kun Sten Johansson pri la esperanta literaturo, konekse al la mencio pri Nobel-premio. Lia respondo esencas tiel: “kandidatigi esperanto-verkistojn al Nobel-premio estas stultaĵo”.

Ni startu de baza demando: ĉu la esperanta popolo strebu al rekono de nia lingvo kiel arta esprimilo tra la Nobel-premio pri literaturo, samkiel ĝi ja strebis al la rekono de ĝiaj atingoj en la kampo de intelektaj interŝangoj tra la agnosko de Unesko? Se la respondo estas nea, ĉar la Nobel-premio ne estas fidinda kiel akreditanto de literaturaj valoroj, jen finita afero. Se la respondo estas nea, ĉar la esperantistoj ĝenerale opinias, ke la verkado en esperanto ne estas sufiĉe altnivela, tio stimulas komenton. Johansson pluas dirante, ke estas jam sufiĉe mirinde, ke ekzistas esperantlingva literaturo. Nu, la lingvo ekzistas jam dum kvin generacioj: ke tiom da uloj sukcesis produkti literaturon, estas ordinare, estus ja miriga la malo.

Dum tro bombastis la fiero de Auld, ke la nivelo de nia literaturo estas samnivela kun tiu de “la” (kiuj?) etnaj lingvoj, tamen estas nekontesteble, ke ekzistas unuopaj juveloj, kaj ke ekzistas verkistoj, kiuj, malgraŭ la asfiksia kaj fakte sentantiema merkato, digne tenus sian lokon apud jamaj Nobel-laŭreatoj. Tial primeditiga estas la pozicio esprimita de pluraj lingvo-centroj ene de la internacia, pli ol centlingva, PEN: la Nobel-komitato ne sufiĉe atentas la minoritatajn kaj diasporajn lingvojn. Fakte la diktatoreco de malmultaj “grandaj” (fakte nur eŭropaj) lingvoj, kiuj havigas trikvaronan plimulton de la ĝisnunaj pli ol 110 premiitoj, estas diskriminacia, kiel cetere ĝi estas diskriminacia kontraŭ la ĉina, kiu ĝis nun ricevis nur du Nobelojn.

Antaŭ pluraj jardekoj la posedanto de eldonejo, kiu nun estas la plej altprocenta distribuanto de libroj en Italio, verdiktis “Ne eblas esti granda poeto bulgara”. Per tiu diro li celis, paradokse, ke se ne estas sufiĉa aĉetanta publiko, la koncepto mem de “granda poeto” krizas, kaj tio evidente dependas de la disvastigiteco de la lingvo. Akcepteble, laŭ ekonomia vidpunkto. Sed la juĝkriterio por literatura premio devus esti alia: kiom profundaj estas la emocioj kiujn verkisto vekas en la unuopa leganto, senkonekse kun la nombro de la aliaj unuopaj legantoj? Ja, emocioj varias laŭ la leganto kaj laŭ la tempoj; kiu ne spertis la katastrofon de la unua mondmilito, povas indiferenti ĉe la romanoj de Baghy, kiu nur en lernejaj tekstoj legis, ke okazis peza kolonia subpremo, povas seninterese gapi ĉe la romanoj de Steele, kiu ne havas tuthomaran perspektivon povas rigardi kiel kuriozaĵon la eposojn de de Kock aŭ de Montagut. Kiu ilin ne legis, ĉar ili apenaŭ eliris el la esperantlingva kokono, ne estas en la kondiĉo juĝi.

Tial estas esence traduki ne ja al esperanto, sed el ĝi; ni bezonas konvinki la mondon ne pri tio, ke en esperanto oni povas diri ĉion, sed ke oni povas diri ion kulture valoran, kiel proklamas la plu aktuala deklaracio de Raŭmo de antaŭ jam preskaŭ kvardek jaroj. Se ni kredas, ke esperanto ne estas nura “mensogo sorĉe brila”, sed ja portanto de kulturaj kaj artaj valoroj, tial la aspiro al agnosko tra Nobel-premio estas tute legitima. Mi mem estas juĝanto en tutnacia itala konkurso en kiu mi devas legi pli ol cent librojn jare, do iujn ĝeneralajn parametrojn pri literatura valoro kaj juĝkapablon mi ja posedas.

Kiun ni kandidatigu? Inter la movadanoj estas amaso da unuopaj personoj kaj institucioj kvalifikitaj por prezenti kandidatojn, sed neniu moviĝas tiucele. La esperanta PEN-centro, ekzistanta de 1991, kiu regule havas dumonatan revuon, jarkunvenojn, estrarelektojn kaj partoprenas en la internaciaj PEN-kongresoj, havas du-ŝtupan elektometodon, kiu kondukis, post la morto de Boulton, al la kandidatigo de Silfer, cetere populara en la internacia PEN. La prezidanto de la Akademio Literatura de Esperanto (ALE), fondita en 2008, deklaris, ke li ĉiujare konfirmas kandidatigon de Ragnarsson (parenteze dirite: la ALE-membrolisto registras, kvazaŭ vivantojn, ses jam forpasintojn, do ĝisdateco verŝajne problemas).

UEA startigas neniun kampanjon tiucelan, malgraŭ ke la Belartaj Konkursoj pintas ĉe la kongresoj; evidente ĝi ne kredas sufiĉe je agnosko de la literaturaj valoroj de esperanto tra la Nobel-premio, alie ĝi nomumus komisionon, kiu zorgu pri kandidatigo per esplorado de bibliografioj, enketo, kolekto de proponoj, kribro, diskutado, fina decido kaj redakto de vivpriskribo. Tial mi persone opinias, ke estas pli bone apogi kandidaton proponitan de tiuj, kiuj ion faras, ol fari nenion entute. Ja la nura kandidatigo, eventuale eĉ pli ol unu, kio montrus vivantecon de nia literaturo, sendube estas minimume vitrino kaj signo, ke ni kredas (kaj fieras) pri ĝi; kial rezigni aŭ eĉ defetisme desuprece (kaj supraĵece) deklari ĝin stultaĵo?

Carlo Minnaja

Israel presenta un masca neolitica

La Autoriosa de Anticas Israeli (AAI) ia revela un masca de petra cual ave 9000 anios.

La ojeto ia orijina en la area sirca Hebron en la sude de la Riva Ueste ocupada. Lo ia es fabricada de arenito ros e jala en la eda neolitica.

On reporta ce lo ia es reganiada de furores en la parte plu temprana de esta anio, ma la detalias es ancora nonclar.

Lo es multe naturin. On pote vide fasil la osos de jena e la nas.

Arceolojistes divina ce lo ia es cisa portada en la adora ritual de asendentes. Bucos forada en sua lados sujesta ce lo ia es cisa ance pendeda per esibi.

En un declara, la AAI ia dise ce la masca veni de un tempo cuando xasores-coliores ia comensa cultiva la campos e doma la bestias, “acompaniada par un cambia en strutur sosial e un aumenta grande en ativia ritual o relijiosa”.

La masca es un de sola 15 similes en la mundo. Des-tre es en colies privata, cual difisili la studia de los. On va presenta oji la resultas de un studia inisial de esta masca a la Museo de Israel en Ieruxalim.